Zimna wojna 2.0. Nowy ład międzynarodowy a bezpieczeństwo wewnętrzne państwa

Spis treści:

Wprowadzenie

ROZDZIAŁ I. Bezpieczeństwo zintegrowane. Konceptualizacja pojęcia

Wymiar przedmiotowy bezpieczeństwa państwa
Podmiot bezpieczeństwa. Problemy metodologiczne
Koncepcja bezpieczeństwa zintegrowanego

ROZDZIAŁ II. Porządek międzynarodowy w kontekście bezpieczeństwa zintegrowanego

Porządek (ład) międzynarodowy. Aspekty ontologiczne
Podstawowe zasady ładu międzynarodowego po II wojnie światowej
Upadek paradygmatu liberalno-demokratycznego
Punkt wyjścia do badań nad nowym paradygmatem. Uwagi metodologiczne
Porządek międzynarodowy. Stan i proces

ROZDZIAŁ III. Czynniki determinujące kształt ładu międzynarodowego w XXI wieku

Źródła kryzysu demokracji liberalnej
Kryzys demokracji liberalnej
Zmiany na arenie międzynarodowej
Nieporządek międzynarodowy

ROZDZIAŁ IV. Rosyjska agresja na Ukrainę jako cezura

Droga do wojny
Słabość Zachodu
Nowy czynnik zmian – polityka zagraniczna Stanów Zjednoczonych po 2025 r.

ROZDZIAŁ V. Nowy ład międzynarodowy in statu nascendi. Próba prognozy

Przyszłość demokracji liberalnej
Przyszłość uwarunkowana rozwojem technologii informatycznych
Kształtowanie się nowego układu sił na arenie międzynarodowej

ROZDZIAŁ VI. Nowy ład międzynarodowy – konsekwencje dla Polski

Polska w trzeciej dekadzie XXI stulecia
Polska na arenie międzynarodowej. Wyzwania i zagrożenia
Konsekwencje dla Polski. Reakcje na nadchodzące zmiany
Jakie zatem kwestie można wskazać?

Zakończenie
Bibliografia 

Literatura

Aleksandrowicz T.R., Analityk informacji w administracji rządowej, [w:] Analiza informacji w zarządzaniu bezpieczeństwem, K. Liedel, P. Piasecka, T.R. Aleksandrowicz (red. nauk.), Warszawa 2013.
Aleksandrowicz T.R., Bieżące zagrożenia terrorystyczne dla państw europejskich – główne kierunki,  konsekwencje, prognozy, [w:] Polska ustawa antyterrorystyczna – odpowiedź na zagrożenia współczesnym terroryzmem, W. Zubrzycki, K. Jałoszyński, A. Babiński (red. nauk.), Szczytno 2016.
Aleksandrowicz T.R., Kluczowe megatrendy w bezpieczeństwie państwa w XXI wieku, Warszawa 2020.
Aleksandrowicz T.R., National Security in the 21St century. A time of discontinuation, „Security Dimensions” 2018, vol. 28, nr 28, p. 34, https://securitydimensions.publisher-spanel.com/resources/html/article/details?id=188459, dostęp: 9.05.2019 r.
Aleksandrowicz T.R., Podstawy walki informacyjnej, Warszawa 2016.
Aleksandrowicz  T.R.,  Próba  spojrzenia  w  przyszłość:  paradox  of  progress.  Koniec  liberalnej 
demokracji?, „Studia Politologiczne” 2017, nr 45, s. 180–194.
Aleksandrowicz T.R., Prognozowanie zagrożeń terrorystycznych. Aspekty metodologiczne, Warszawa 2022.
Aleksandrowicz T.R., Służby specjalne w strategicznym zapewnianiu bezpieczeństwa państwa, [w:] Strategia bezpieczeństwa narodowego Polski, J. Gryz (red. nauk.), Warszawa 2013.
Aleksandrowicz T.R., Świat w sieci. Państwa – społeczeństwa – ludzie. W poszukiwaniu nowego paradygmatu bezpieczeństwa narodowego, wyd. II, Warszawa 2018.
Aleksandrowicz T.R., Uzasadnienie agresji na Ukrainę w rosyjskiej wojnie informacyjnej a reakcja państw zachodnich w obliczu kształtowania się nowego ładu światowego, [w:] Inwazja Rosji na Ukrainę 2022. Źródła, przebieg, konsekwencje, J. Diec, A. Jach, K. Pachucki-Włosek (red.), Kraków 2023.
Aleksandrowicz T.R., Zagrożenia dla bezpieczeństwa informacyjnego państwa w ujęciu systemowym. Budowanie zdolności ofensywnych i defensywnych w infosferze, Warszawa 2021.
Baer R., Czwarty, Warszawa 2022.
Balcerowicz B., Obronność państwa średniego, Warszawa 1997.
Balcerowicz B., Tendencje i czynniki kształtujące obraz przyszłej wojny, [w:] Bezpieczeństwo Polski w świetle wojny na Wschodzie, [w:] Bezpieczeństwo Polski w świetle wojny na Wschodzie, R. Kuźniar (red. nauk.), Warszawa 2022.
Banasik M., Bezpieczeństwo międzynarodowe w erze strategicznej rywalizacji, Warszawa 2023.
Bauman Z., Retrotopia. Jak rządzi nami przeszłość, Warszawa 2018.
Bikont A., Szczęsna J., Lawina i kamienie. Pisarze wobec komunizmu, Warszawa 2006.
Brands H. (red.), Twórcy nowoczesnej strategii. Od starożytności do ery cyfrowej, Warszawa 2025.
Brands  H.,  Wprowadzenie.  Nieodzowna  umiejętność:  trzy  pokolenia  twórców  nowoczesnego myślenia strategicznego, [w:] Twórcy nowoczesnej strategii. Od starożytności do ery cyfrowej, H. Brands (red.), Warszawa 2025.
Brands H., Tokarski J., Eurazja 2.0. Wielka strategia, „Przegląd Polityczny” nr 190 z 2025 r.
Brzeziński Z., Out of Control. Global Turmoil on the Eve of the Twenty – First Century, New York 1993.
Brzeziński Z., Przyszłość Jałty, [w:] idem, Agonia komunizmu, Paryż–Kraków 2014.
Bull H., The Anarchical Society. A Study of Order in World Politics, London 1977.
Chwin S., Wolność pisana po Jałcie, Gdańsk 2022.
Camus A., Dżuma, Warszawa 2004.
Czaputowicz J., Teorie stosunków międzynarodowych, Warszawa 2022.
Czubkowska S., Bóg techy. Jak wielkie firmy technologiczne przejmują władzę nad Polską i światem, Kraków 2025.
Dawidczyk A., Bezpieczeństwo. Obronność. Wojskowość. Problemy planowania strategicznego, Warszawa 2019.
Dawidczyk A., Jurczak J., Łuka P., Metody, techniki, narzędzia nauk o bezpieczeństwie, Warszawa 2019.
Davis N., Europa. Rozprawa historyka z historią, Kraków 2003.
Domosławski A., Wygnaniec. 21 scen z życia Zygmunta Baumana, Warszawa 2021.
Drezner D.W., This Time is Different. Why US Foreign Policy Will Never Recover, Foreign Affairs, May–June 2019.
Dukaj J., Aguerre w świcie, [w:] J. Dukaj, Król Bólu, Kraków 2010.
Dukaj J., Czarne oceany, Kraków 2008.
Van Dyke V., Wprowadzenie do polityki, Warszawa 2000.
Economy E., Xi Jinping i strategia narodowa Chin, [w:] Twórcy nowoczesnej strategii. Od starożytności do ery cyfrowej, Warszawa 2025.
Fehler W., Topolewski S., Janczewski R., Lasota-Kapczuk A., Bezpieczeństwo informacyjne państwa. Wybrane zagadnienia, Siedlce 2024.
Ferguson N., Cywilizacja. Zachód i reszta świata, Kraków 2022.
Fergusson N., Fatum. Polityka i katastrofy współczesnego świata, Kraków 2021.
Fergusson N., Foreword, [w:] Hope, and the Human Spirit, H.A. Kissinger, C. Mundi, E. Schmidt, Genesis. Artificial Intelligence, New York 2024.
Freedman L.D., The Age of Forever Wars. Why Military Strategy No Longer Delivers Victory, 
Foreign Affairs, May–June 2025.
Fukuyama F., Koniec historii, Poznań 1996.
Fukuyama F., Ostatni człowiek, Poznań 1997.
Gadacz T., Etyka dobromyślności, Warszawa 2023.
Gadacz T., Myślenie krytyczne, Warszawa 2024.
Gadacz T., Dybiel P., Sady W., Środa M., Krótka historia filozofii współczesnej, Warszawa 2023.
Gaddis J.L., Geniusze strategii, Warszawa 2022.
Gaddis J.L., Strategie powstrzymywania. Analiza polityki bezpieczeństwa narodowego w okresie zimnej wojny, Warszawa 2007.
Gadzała Ł., Trump kontra elity, „Przegląd Polityczny” 2025, nr 190, s. 97–101.
Gibson W., Idoru, Poznań 2011.
Gierszewski J., Wokół uniwersum nauk o bezpieczeństwie, Warszawa 2022.
Gryz J., Zarys podstaw teorii bezpieczeństwa, Warszawa 2010.
Góralczyk B., Nowy długi marsz. Chiny ery Xi Jinpinga, wyd. II, Warszawa 2022.
Góralczyk B., Nowa mapa świata, „Przegląd Polityczny” 2023, nr 177, s. 89–95.
Góralczyk B., Wielki renesans. Chińska transformacja i jej konsekwencje, Warszawa 2018.
Haass R.N., Foreign Policy begins at Home. The Case for Putting America’s House in Order, New York 2013.
Haass R.N., Paradigm Lost, „Foreign Affairs” 1995, vol. 75, nr 1, s. 43–58.
Huntington S.P., Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego, Warszawa 2000.
Ikenberry G.J., A World Safe for Democracy. Liberal Internationalism and the Crisis of Global Order, New Haven–London 2020.
Jasienica P., Dwie drogi, Warszawa 2009.
Kamieński F., Technologia i wojna przyszłości. Wokół nuklearnej i informacyjnej rewolucji w sprawach wojskowych, Kraków 2009.
Karski J., Wielkie mocarstwa wobec Polski 1919–1945. Od Wersalu do Jałty, Lublin 1998.
Kamiński M.M., Twierdzenie Arrowa: przykład zastosowania metody aksjomatycznej w naukach społecznych, „Studia Socjologiczne” 1994, nr 3–4 (134–135), s. 73–92.
Kennedy P., Narodziny i upadek mocarstw. 500 lat burzliwej historii największych potęg świata, Warszawa 2025.
Keohane R.O., Nye Jr. J.N., The End of the long American Century. Trump and the sources of U.S. Power, „Foreign Affairs” July/August 2025.
Kitler W., Organizacja bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej. Aspekty ustrojowe, prawno-administracyjne i systemowe, Toruń 2018.
Kissinger H., Dyplomacja, Warszawa 1996.
Kissinger H., Mundi C., Schmidt E., Genesis. Artificial Intelligence, Hope, and the Human Spirit, New York 2024.
Kissinger H., Porządek światowy, Wołowiec 2016.
Kissinger H., Świat przywrócony. Metternich, Castlereagh i zagadnienie pokoju 1812–1822, Kraków 2022.
Kłoczowski P., Wszystko w rozpadzie?, Gdańsk 2024.
Kłodkowski P., Wojna światów. O iluzji wartości uniwersalnych, Kraków 2002.
Kołakowski L., Odwet Sacrum w kulturze świeckiej, [w:] idem, Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, Londyn 1984.
Koziej S., Bezpieczeństwo: istota, podstawowe kategorie i historyczna rewolucja, „Bezpieczeństwo Narodowe” 2011, nr 18, s. 19–39.
Koziej S., Strategia bezpieczeństwa narodowego (państwa), [w:] Podstawy bezpieczeństwa współczesnego państwa (podmiotu). Implikacje, J. Pawłowski (red. nauk.), Warszawa 2015.
Koziej  S.,  Wpływ  wojny  rosyjsko-ukraińskiej na strategiczne warunki i wymagania wobec obronności Polski, [w:] Bezpieczeństwo Polski w świetle wojny na Wschodzie, R. Kuźniar (red. nauk.), Warszawa 2022.
Król M., Klęska rozumu. Kulisy najważniejszych wydarzeń w historii najnowszej, Warszawa 2013.
Krastew I., Co po Europie?, Warszawa 2018.
Krzemiński A., Władza w czasach przełomu, „Przegląd Polityczny” 2025, nr 192, s. 54–62.
Krzewniak D., Moch N., Sikorski J., Wawer R., Nowe technologie jako instrument realizacji polityki bezpieczeństwa informacyjnego. Prolegomena, Siedlce 2024.
Kuisz J., Strach o suwerenność. Nowa polska polityka, Kraków 2025.
Kuhn T.S., Struktura rewolucji naukowych, Warszawa 2020.
Kuźniar R. (red. nauk.), Bezpieczeństwo Polski w świetle wojny na Wschodzie, Warszawa 2022.
Kuźniar R., Porządek międzynarodowy. Perspektywa ontologiczna, Warszawa 2019.
Lem S., Fantastyka i futurologia, t. 2, Warszawa 2009.
Lem S., Filozofia przypadku , Kraków 2002.
Lem S., Summa technologiae, Warszawa 2010.
Lem S., Tako rzecze Lem. Ze Stanisławem Lemem rozmawia Stanisław Bereś, Kraków 2002.
Lissowski G., Uzasadnienia metod wyboru społecznego, https://journals.kozminski.edu.pl/system/files/Lisowski.pdf, dostęp: 20.06.2025  r.
Lizak W., Wpływ czynnika etnicznego na bezpieczeństwo międzynarodowe, [w:] Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku, D.B. Bobrow, E. Haliżak, R. Zięba (red. nauk.), Warszawa 1997.
Łubieński T., Bić się czy nie bić, Warszawa 1997.
MacEachin D., Amerykański wywiad i konfrontacja w Polsce 1980–1981, Poznań 2011.
Marks K., 18 brumaire’a Ludwika Bonaparte, Warszawa 2011.
Malia M., Lokomotywy historii. Zwroty w dziejach i kształtowanie nowoczesnego świata, Warszawa 2008.
Mearsheimer J.J., Back to the Future: Instability in Europe after the Cold War, „International Security” 1990, nr 15(1), s. 5–56.
Mearsheimer J.J., How States Think. The Rationality of Foreign Policy, New Haven&London 2023.
Mearsheimer J.J., Tragizm polityki mocarstw, Kraków 2019, s. 37–66.
Mearsheimer J.J., Wielkie  złudzenie. Liberalne marzenia a rzeczywistość międzynarodowa, Kraków 2021.
Michałowska G., Bezpieczeństwo kulturowe w warunkach globalizacji procesów społecznych, [w:] Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku, D.B. Bobrow, E. Haliżak, R. Zięba (red. nauk.), Warszawa 1997.
Michałowska G., Porządek międzynarodowy w perspektywie paradygmatu cywilizacyjnego, [w:] Porządek międzynarodowy u progu XXI wieku, R. Kuźniar (red. nauk.), Warszawa 2005.
Mead W.R., Tukidydes, Polibiusz in spuścizna świata starożytnego, [w:] Twórcy nowoczesnej strategii Od starożytności do ery cyfrowej, H. Brands (red.), Warszawa 2025.
Montefiore S.S., Romanowowie 1613–1918, Kraków 2025.
Murray W., Strategia wojny rozstrzygającej a strategia wyniszczenia, [w:] Twórcy nowoczesnej strategii. Od starożytności do ery cyfrowej, H. Brands (red.), Warszawa 2025.
Nixon R., American Foreign Policy. The Bush Agenda, „Foreign Affairs”, America and The World 1988.
Nowak E., Nowak M., Zarys teorii bezpieczeństwa narodowego, Warszawa 2011.
Ortega y Gasset J., Bunt mas, Warszawa 2002.
Overy R., Blood and Ruins. The Last Imperial War, 1931–1945, London 2021.
Pawłowski J., Zdrodowski B., Kuliczkowski M. (red. nauk.), Słownik z zakresu bezpieczeństwa, Toruń 2020.
Pechham R., Strach. Nowa historia świata, Kraków 2024.
Petreus D., Roberts A., Konflikt. Militarna historia wojen po 1945  r., Warszawa 2024.
Pietraś M., Paradygmat globalizacji in statu nascendi, [w:] Porządek międzynarodowy u progu XXI wieku, R. Kuźniar (red. nauk.), Warszawa 2005.
Pipes R., Survival is not enough: Soviet realities and America’s Future, New York 1984.
Plunkett T.R., Mowat R.B., A History of Europe, Oxford 1927.
Rapp-Hooper M., Friedman Lissner R., The Open World. What America Can Achieve after Trump, „Foreign Affairs”, May–June 2019.
Reszka P., Chciwość. Jak nas oszukują wielkie firmy , Warszawa 2016.
Ritchey T., Futures studies using morphological analysis. Adapted from an Article for the UN University Millennium Project: Futures Research Methodology Series, https://www.academia.edu/715654/Futures_studies_using_morphological_analysis, dostęp: 29.11.2021 r.
Sanders D.E., Brooks M.K., Nowe zimne wojny. Chiny, Rosja i wyzwanie rzucone Ameryce, Warszawa 2025.
Shaw M.N., Prawo międzynarodowe, Warszawa 2006.
Sienkiewicz P., Analiza systemowa. Podstawy i zastosowania, Warszawa 1994.
Sienkiewicz P., Cybernetyczna teoria systemów rozwijających się, [w:] idem, 25 wykładów, Warszawa 2013.
Sienkiewicz P., Metodologiczne problemy badania systemów bezpieczeństwa, [w:] 25 wykładów, P. Sienkiewicz, Warszawa 2013.
Skrzyp J., Interesy narodowe i cele strategiczne jako podstawowe składniki bezpieczeństwa państwa, [w:] Podstawy bezpieczeństwa współczesnego państwa (podmiotu). Implikacje, J. Pawłowski (red. nauk.), Warszawa 2015.
Smolar N., Churchill. Opowieść o przegranym zwycięzcy, Poznań 2022.
The Sources of Soviet Conduct. „X” [George F. Kennan], July 1947 Issue, https://www.foreignaffairs.com/articles/russian-federation/1947-07-01/sources-soviet-conduct, dostęp: 10.03.2016 r.
Strugacki A., Strugacki B., Żuk w mrowisku, Warszawa 1983.
Stańczyk J., Formułowanie kategorii pojęciowej bezpieczeństwa, Poznań 2017.
Sulowski S., O nowym paradygmacie bezpieczeństwa w erze globalizacji, [w:] Bezpieczeństwo wewnętrzne państwa. Wybrane zagadnienia, S. Sulowski, M. Brzeziński, Warszawa 2009.
Sułek M., Prognozowanie i symulacje międzynarodowe, Warszawa 2010.
Śpiewak P., Obietnice demokracji, Warszawa 2004.
Tocci N., The Trump–Putin Axis Fight Europe, „Foreign Policy”, Spring 2025.
de Waal F., Our inner Ape: A Leading Primatologist Explains Why We Are Who We Are, New York 2005.
Walt K., America is Europe’s Enemy, Foreign Policy, Spring 2025.
Warburg J.P., Foreign Policy Begins at Home, New York 1944.
Wasiuta O., Klepka R., Kopeć R. (red. nauk.), Vademecum bezpieczeństwa, Kraków 2018.
Weber M., The Meaning of Ethical Neutrality in Sociology and Economics, [w:] The Meaning of Ethical Neutrality in Sociology and Economics, [w:] Max Weber on the Methodology of the Social Sciences, translated and edited by Edward A. Skills and Henry A. Finch, Glencoe.
Weber M., Objectivity in Social Sciences and Social Policy, [w:] Max Weber on Methodology of the Social Sciences, translated and edited by Edward A. Skills and Henry A. Finch, Glencoe.
Wolton T., Powrót do barbarzyńskich czasów. O zaślepieniu Zachodu i nieodrobionych lekcjach z przeszłości, Kraków 2024.
Zakaria F., Age of Revolution. Progress and Backlash from 1600 to the Present, New York 2024.
Zamoyski A., Własną drogą. Osobliwe dzieje Polaków i ich kultury, Kraków 2002.
Zalewski S., Bezpieczeństwo polityczne państwa. Studium funkcjonalności instytucji, Siedlce 2010.
Zielonka J., Koniec Unii Europejskiej, Warszawa 2014.
Zięba R., Teoria ogólna bezpieczeństwa państwa w stosunkach międzynarodowych, [w:] Stosunki międzynarodowe XXI wieku. Księga jubileuszowa z okazji 30-lecia Instytutu Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, E. Haliżak, R. Kuźniar, G. Michałowska, S. Parzymies, J. Symonides, R. Zięba (red.), Warszawa 2006.
Zięba R., Postzimnowojenny paradygmat bezpieczeństwa narodowego, [w:] Bezpieczeństwo narodowe po zimnej wojnie, R. Zięba (red. nauk.), Warszawa 2008.

Źródła prawa, dokumenty, opracowania
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Preambuła, Dz.U. 1997, nr 78, poz. 483 ze zm. 
Karta Narodów Zjednoczonych, Dz.U. 1947, nr 23, poz. 90.
United Nations Charter, https://www.un.org/en/about-us/un-charter, dostęp: 2.11.2025 r.
Rezolucje Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych, Definition of Aggression, UN Doc. 3314 (XXIX), December 14, 1974; United Nations Documents A/RES/2625/XXV.
Analysis of Russia’s Information Campaign against Ukraine, NATO Strategic Communication Centre of Excellence, Riga 2014.
Democracy Index 2024. What’s wrong with representative democracy?, Economist Intelligence Unit 2025.
Freedom in the World 2025. The Uphill Battle to Safeguard Right, Freedom House, February 2025.
Global Trends: Paradox of Progress, January 2017, NIC 2017-001, https://www.dni.gov/files/documents/nic/GT-Full-Report.pdf, dostęp: 12.04.2025  r.
Global Peace Index 2025, Institute for Economics and Peace, Sydney, June 2025.
SIPRI Yearbook 2024: Armaments, Disarmaments and International Security, https://www.sipri.org/yearbook/2025, dostęp: 20.10.2025 r.
Telegram, George Kennan to George Marshall [„Long Telegram”], February 22, 1946, 
https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/coldwar/documents/pdf/6-6.pdf, dostęp: 10.03.2016 r.
The Noble Price, Sir Norman Angell, https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1933/angell/facts, dostęp: 8.10.2019 r.

Publicystyka, informacje medialne
Aleksandrowicz T.R., Doktryna Putina. Zimna wojna 2.0, https://wszystkoconajwazniejsze.pl/tomasz-aleksandrowicz-doktryna-putina-zimna-wojna-2-0, dostęp: 7.03.2016 r.
America’s Constitution. Court politics. The new SCOTUS term will reshape America’s constitution, „The Economist” October 4 th –10 th  2025.
SCOTUS. The king and aye. Donald Trump’s agenda looks safe at the Supreme Court – with few exception, „Economist” October 4 th –10 th  2025.
Beckett A., It’s hard to imagine a return to the old relationship with the US, „The Guardian Weekly” 28 March 2025, vol. 212, no. 13.
Dukaj J., Sto jedwabnych kurtyn, „Dziennik Gazeta Prawna”, [dodatek] Horyzonty 2023, 16–18.12.2022 r.
Fried D., Volker K., The Speech in Which Putin Told Us Who He Was, https://www.politico.com/news/magazine/2022/02/18/putin-speech-wake-up-call-post-cold-war-order-
liberal-2007-00009918, dostęp: 17.06.2022 r.
Gornicka R., Bunt AI. Zignorowało polecenie badaczy i odmówiło odłączenia się, https://boop.pl/rozne/bunt-ai-zignorowala-polecenie-badaczy-i-odmowilo-wylaczenia-sie, dostęp: 28.10.2025 r.
National Security Strategy of the United States of America. November 2025, https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2025/12/2025-National-Security-Strategy.pdf, dostęp: 30.11.2025 r.
Nye Jr J.S., The Kindleberger Trap, Project Sindicate, January 9, 2017, https://www.project-syndicate.org/commentary/trump-china-kindleberger-trap-by-joseph-s--nye-2017-01?barrier=accesspaylog, dostęp: 6.01.2020 r.
Nytko  O.,  Inżynier  chciał  wyłączyć  bota.  Ten  zaczął  go  szantażować,  https://spidersweb.pl/2025/07/bot-claude-szantaz.html, dostęp: 28.10.2025 r.
Sanger D.E., Swan J., Haberman M., Schwirtz M., Trump’s Shift On Ukraine: You All Fix It, „The New York Times” May 21, 2025.
Troyanovski A., Putin the Great? Russia’s President Likens Himself to Famous Czar, „The New York Times”, June 9, 2022, https://www.nytimes.com/2022/06/09/world/europe/putin-peter-the-great.html?referringSource=articleShare, dostęp: 17.06.2022 r.
Wojciechowska A., Jednak bunt maszyn? „AI może stanowić zagrożenie dla ludzkości. Zbliżamy się do katastrofy”, https://www.bankier.pl/wiadomosc/Jednak-bunt-maszyn-AI-moze-stanowic-zagrozenie-dla-ludzkosci-Zblizamy-sie-do-katastrofy-8710141.html, dostęp: 28.10.2025 r.
Would Vladimir Putin attack NATO?, „The Economist” May 10 th –16 th 2025.