Superwizja w arteterapii. Konteksty teoretyczne i praktyczne

Spis treści:

Wstęp

Rozdział 1. Superwizja jako forma wsparcia i doskonalenia kompetencji zawodowych niezbędnych w pracy z drugim człowiekiem (zagadnienia ogólne)

1.1. Pojęcie superwizji – aspekty definicyjne
1.2. Istota superwizji
1.3. Rodzaje i formy superwizji
1.4. Budowanie relacji superwizyjnej
1.5. Cele superwizji w zawodach pomocowych

Rozdział 2. Wybrane aspekty przygotowania zawodowego superwizora

2.1. Podstawy prawne superwizji w Polsce
2.2. Kompetencje superwizora
2.3. Modele superwizji
2.3.1. Rozwojowy model superwizji – IDM
2.3.2. Zintegrowany relacyjny model superwizji
2.3.3. Model dyskryminacji
2.3.4. Psychodynamiczny model superwizji
2.4. Uwarunkowania efektywności superwizji

Rozdział 3. Specyfika superwizji w wybranych obszarach pracy zawodowej z drugim człowiekiem

3.1. Superwizja w psychoterapii
3.2. Superwizja w edukacji
3.3. Superwizja w pracy socjalnej

Rozdział 4. Superwizja arteterapii

4.1. Istota sztuki i jej terapeutyczny wymiar
4.2. Założenia superwizji arteterapii
4.3. Superwizja arteterapeutów – aspekty metodyczne i etyczne
4.4. Metody i techniki superwizji arteterapii oparte na kreacji
4.4.1. Procedura ustrukturalizowanego podejścia Normana E. Amundsona
4.4.2. Metoda wizualnego przetwarzania przypadków F. Ishu Ishiyamy
4.5. Techniki wizualne stosowane w superwizji
4.5.1. Technika „nadzoru wizualnego” Anthony’ego Williamsa
4.5.2. Technika Mandali
4.5.3. Dziennik wizualny
4.6. Modele superwizji arteterapii
4.6.1. Mentorski model superwizji indywidualnej
4.6.2. Rozwojowy model superwizji arteterapii
4.6.3. Ustrukturyzowany model superwizji grupowej arteterapii

Rozdział 5. Realizacja superwizji w Mazowieckim Specjalistycznym Centrum Zdrowia w Pruszkowie

5.1. Założenia organizacyjne superwizji
5.2. Przedmiot i zadania superwizji w MSCZ
5.3. Model SUPEARTE pracy superwizyjnej w Mazowieckim Specjalistycznym Centrum Zdrowia
5.4. Opis procesu superwizyjnego w Mazowieckim Specjalistycznym Centrum Zdrowia
5.4.1. Etapy superwizji edukacyjnej w Mazowieckim Specjalistycznym Centrum Zdrowia
5.4.2. Formy dokumentacji procesu arteterapeutycznego
5.4.3. Przygotowanie do procesu superwizyjnego, na przykładzie grupowej interwencji arteterapeutycznej zrealizowanej w MSCZ
5.4.4. Kluczowe elementy interwencji arteterapeutycznej według modelu Art for the Blues Joanny Omylińskiej-Thurston i Vicky Karkou
5.4.4.1. Zachęcanie do aktywnego zaangażowania
5.4.4.2. Kształtowanie umiejętności uczenia się
5.4.4.3. Rozwijanie relacji
5.4.4.4. Wyrażanie emocji
5.4.4.5. Przetwarzanie na głębszym poziomie
5.4.4.6. Zdobywanie zrozumienia
5.4.4.7. Eksperymentowanie z różnymi sposobami bycia
5.4.4.8. Integrowanie użytecznych materiałów
5.5. Opracowanie interwencji arteterapeutycznej. Struktura warsztatu
5.5.1. Intermedialne warsztaty twórcze ,,Przestrzenie Mixmedialne” według koncepcji Wiesławy Limont
5.5.2. Metoda warsztatu twórczego przy kreacji plastycznej według koncepcji Eugeniusza Józefowskiego
5.5.3. Metoda warsztatu arteterapeutycznego według koncepcji Wiesława Karolaka
5.5.4. Metoda warsztatu arteterapeutycznego według koncepcji Aleksandry Chmielnickiej-Plaskoty
5.5.5. Metoda arteterapeutycznego warsztatu multimedialnego według koncepcji Radosławy Kompowskiej-Marek
5.5.6. Model procesu arteterapeutycznego w warsztacie twórczym Janiny Florczykiewicz
5.6. Uczenie się poprzez doświadczenie

Rozdział 6. Superwizja zawodowa w praktyce klinicznej

6.1. Studium przypadku 1
6.2. Studium przypadku 2
6.3. Studium przypadku 3
6.4. Studium przypadku 4
6.5. Studium przypadku 5
6.6. Studium przypadku 6

Zakończenie
Bibliografia
Spis rysunków, tabel, zdjęć 

Aleksandrowicz, J. (2010). Superwizja w kształceniu psychoterapeutów, Psychoterapia 3(154), 23–30.
Amundson, N. (1988), The use of metaphor and drawings in case conceptualization, Journal of Coun-
seling and Development, 66, 391–393.
Amundson, N.E., Active Engagement: The Being and Doing of Career Counselling, Ergon Communi-
cations, Richmond 1988.
Arnheim, R. (2011). Myślenie wzrokowe, przeł. M. Chojnacki, Gdańsk: słowo/obraz terytoria.
Arnheim, R. (1980). A plea for visual thinking, Critical Inquiry, vol. 6.
Baakman, P. (2002). Principles of supervision, ANZPA Journal No.11, 38–47.
Bara, M.A., Supervision in social work, DOI: 10.29302/Pangeea21.10 [dostęp: 3.09.2025].
Bąbska,  B.,  Popłońska-Kowalska,  M.,  (2014).    Realizacja  procesu  superwizyjnego,  [w:]  Superwizja 
pracy  socjalnej,  M.  Grewiński,  B.  Skrzypczak  (red.),  Wyd.  WSP  im.  J.  Korczaka,  Warszawa:  
Wyd. WSP im. J. Korczaka.
Berleant, A. (2007), Prze-myśleć estetykę. Niepokorne eseje o sztuce, Kraków: Universitas.
Bernard, J.M., Goodyear, R.K., (2004). Fundamentals of Clinical Supervision, Boston: Allyn & Bacon.
Bernard, J.M. (1979). Supervisor training: A discrimination model, Counselor Education and Super-
vision, 19 (1), p. 60–68, https://www.researchgate.net/publication/234666256_Supervisor_Tra-
ining_A_Discrimination_Model; [dostęp: 1.09.2025]
Biggs, D.A. (1988). The case presentation approach in clinical supervision. Counselor Education and 
Supervision, 27, 240–248.
Bion, W. (1962). Learning from experience. London: Heinemann.
Blocher,  D.H.  (1983).  Toward  a  cognitive  developmental  approach  to  counseling  supervision.  
The Counseling Psychologist, 11(1), 27–34.
Bomba, J. (2010), Superwizja psychoterapii z perspektywy psychodynamicznej, Psychoterapia 3(154): 
5–10.
Bordin, E.S. (1983). A working alliance model of supervision. Couns. Psychol., 11: 35–41.
Bratton, S., Landreth, G.,  Homeyer, L. (1993). An intensive three-day play therapy supervision/tra-
ining model. International Journal of Play Therapy, 2(2) , 61–79.
Buber, M. (1992). Ja i Ty: wybór pism filozoficznych , Warszawa: PAX.
Carroll-Haskins K. (2023). Art-Based Supervision for Early Professional Art Therapists: A Grounded 
Theory  and  Arts-Based  Research  Study;  Drexel  University,  DOI:  10.17918/00001836  2023, 
https://researchdiscovery.drexel.edu/esploro/outputs/doctoral/Art-Based-Supervision-for-Early-
-Professional-Art/991021229714304721 [dostęp: 01.09.2025]
Case, C. (2007). Imagery in supervision: The non-verbal narrative of knowing. In J. Schaverien &  
C.  Case  (Eds.),  Supervision  of  art  psychotherapy:  A  theoretical  and  practical  handbook 
(pp. 45–63). Routledge.
Chilton, G., Lynskey, K., Ohnstad, E., & Manders, E. (2020). A case of el duende: Art-based supervision 
in addiction treatment. Art Therapy, DOI: 10.1080/07421656.2020.1771138.
Chmielewska-Długosz, A. (2007). Koleżeńskie doradztwo, czyli o kulturze uczenia się od siebie nawza-
jem. Doświadczenia niemieckich pedagogów i nauczycieli, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Chmielewska-Długosz, A. (2007). Koleżeńskie doradztwo, czyli o kulturze uczenia się od siebie nawza-
jem, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls. 186 Bibliografia
Chmielewska-Długosz, A. (2007). Koleżeńskie doradztwo, czyli o kulturze uczenia się od siebie nawza-
jem. Doświadczenia niemieckich pedagogów i nauczycieli, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls. 
Chmielnicka-Plaskota, A. (2014). Model teoretyczny – schemat oddziaływań terapeutycznych w arte-
terapii. [w:] Arteterapia. Teoria. Tom I. B. Łoza, A. Chmielnicka-Plaskota (red.)  Warszawa: Difin, 
s. 45–49.
Chmielnicka-Plaskota, A. (2020), Arteterapia indywidualna – praktyczne wskazania do pracy klinicz-
nej, [w:] Arteterapia indywidualna. Tom 4, B. Łoza, A. Chmielnicka-Plaskota (red.), Warszawa:  
Difin.
Chmielnicka-Plaskota. A., Kompowska-Marek, R. (2025). Rozwój w dorosłości. Sztuka jako droga do 
samorealizacji, Warszawa: Difin.
Chmielnicka-Plaskota, A., Łoza, B., Bednarski, P., Zielińska, A. (2014). Arteterapia w psychiatrii, [w:] 
Arteterapia. Teoria. Tom I, B. Łoza, A. Chmielnicka-Plaskota (red.), Warszawa:  Difin.
Chmielnicka-Plaskota, A., Łoza B., Czarnocka-Baran M., Grabińska A., Studium przypadku 4.1. Super-
wizja w arteterapii indywidualnej, [w:] Arteterapia indywidualna, Tom 4, B. Łoza, A. Chmiel-
nicka-Plaskota (red.), Warszawa: Difin.
Corey, G., Corey, M., Corey, C., & Callanan, P. (2014). Issues and ethics in the helping professions  
(9th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole. Belmont, CA.
Coulshed,  V.  (1990).  Management  in  social  work,  Palgrave  Macmillan.  Publisher:  Palgrave  HE 
UK, 1990.
Dahlman, Y. (2007). Towards a theory that links experience in the arts with acquisition of knowledge, 
International Journal of Art and Design Education, vol. 26.
Deaver, S.P., Shiflett, C. (2011). Art-Based Supervision Techniques, The Clinical Supervisor, 30:2, 
257–276, DOI: 10.1080/07325223.2011.619456.
Deaver, S., & McAuliffe, G. (2009). Reflective visual journaling during art therapy and counselling 
internships: A qualitative study. Reflective Practice , 10(5), 615–632.
Drewery, W., Winslade, J. (1997). The theoretical story of narrative therapy, [w:] Narrative therapy 
in practice: The archaeology of hope, G. Monk, Winslade J. Winslade, K. Crocket K., D. Epston  
(red.), Narrative San Francisco: Jossey-Bass.
Durkin, J., Perach, D., Ramseyer, J., & Sontag, E. (1989). A model for art therapy supervision enhan-
ced through art making and journal writing. [w:] Advances in art therapy, H. Wadeson, J. Durkin, 
& D. Perach (Eds.), pp. 390–432, NewYork: Wiley.
Eisner E. (2001). The role of the arts in the transformation of consciousness, 10th Occasional Seminar 
in Art Education, College of Fine Art, University of New South Wales.
Everett, J., Miehls, D., DuBois, C., & Garran, A. (2011). The developmental model, Journal of Teaching 
in Social Work 31(3): 250–264, DOI: 10.1080/08841233.2011.580245.
Falender,  C.A.,  Shafranske,  E.  (2012),  The  Importance  of  Competency-based  Clinical  Supervision 
and Training in the Twenty-first Century: Why Bother? Journal of Contemporary Psychotherapy 
42(3): 1–9, DOI: 10.1007/s10879-011-9198-9.
Falender, C.A., & Shafranske, E.P. (2004). Clinical supervision: A competency-based approach. Ameri-
can Psychological Association,  DOI: 10.1037/10806-000.
Falender,  C.A.,  &  Shafranske,  E.P.  (2008).  Casebook  for  clinical  supervision:  A  competency-based 
approach. American Psychological Association, DOI: 10.1037/11792-000.
Fish,  B.  (2008).  Formative  evaluation  research  of  art-based  supervision  in  art  therapy  training.  
Art Therapy, 25(2), 70–77, https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ797301.pdf [dostęp: 10.09.2025].
Florczykiewicz, J. (2015). Subjective Experience and Narrative as a Source of Subjective Development 
Accompanying Visual Creation Constructivist Approach, [w]: Case Studies from the Education/ 
Edited by János Tibor Karlovitz, International Research Institute s.r.o., s. 17–24.
Florczykiewicz, J., (2013). Terapia przez kreację plastyczną w resocjalizacji recydywistów penitencjar-
nych, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Florczykiewicz,  J.,  (2025),  Narracja  wizualna  jako  przestrzeń  uzgadniania  siebie  –  terapeutyczne 
aspekty  kreacji  artystycznej,  [w:]  Świat  z  perspektywy  sztuki,  sztuka  w  perspektywie  świata,  
J.  Cieślikowska  J.,  M.  Jaworski  M.  (red.)  Toruń:  Uniwersytet  Mikołaja  Kopernika  w  Toruniu 
Wydawnictwo Naukowe, s. 159–168.187 Bibliografia
Florczykiewicz, J., Józefowski, J. (2020). Warsztat twórczy jako forma wspomagania rozwoju podmioto-
wego, na przykładzie warsztatu pt. „Dekonstrukcje tożsamości”, [w:] Arteterapia indywidualna, 
Tom 4, A. Chmielnicka-Plaskota A., B. Łoza B. (red.), Warszawa: Difin.
Florczykiewicz, J., Józefowski, E. (2017). Warsztat twórczy w pracy z dzieckiem z niepełnosprawnością 
powstałą w wyniku przewlekłej choroby, Student Niepełnosprawny. Szkice i rozprawy, nr 17(10), 
s. 101–106.
Frawley-O’Dea, M.G., Sarnat, J.E. (2001). The Supervisory Relationship. A Contemporary Psychody-
namic Approach. New York: Guilford Press.
The Supervisory Relationship: A Contemporary Psychodynamic Approach, Guilford Press, New York 2001. 
Falender, C.A., Shafranske, E.P. (2008)., Casebook for Clinical Supervision: A Competency-Based 
Approach, American Psychological Association, Washington, DC.
Fuqua, D.R., Johnson, A.W., Anderson, M.W., & Newman, J.L. (1984). Cognitive methods in counselor 
training. Counselor Education and Supervision, 24, 85–95.
Gelso, C.J. (2009). The real relationship in a postmodern world: Theoretical and empirical explora-
tions. Psychoter. Res., 19: 253–264.
Gilbert, M., Evans, K. (2000). Psychotherapy Supervision: An Integrative Relational Approach to Psy-
chotherapy Supervision, Maidenhead: McGraw-Hill/Open University Press. 
Gilbert, M.C., Evans, K. (2004), Superwizja w psychoterapii, Gdańsk: GWP.
Glickman, C.D., Gordon, S.P., & Ross-Gordon, J.M. (2001). Supervision and Instructional Leadership 
(5 th ed.). Needham Heights, MA: Ailyn & Bacon.
Gmitrowicz, A., Kozińska-Lipińska, M., Grancow-Grabka, M. (2012). Diagnostyczna funkcja artetera-
pii na oddziale psychiatrycznym dla młodzieży – opis przypadku, Psychiatria, Psychologia i Kli-
niczna, , t. 12, nr 3.
Griffith, B.A., Frieden, G. (2000). Facilitating Reflective Thinking in Counselor Education, Counselor 
Education and Supervision, vol. 40, 2.
Grushka, K. (2005). Artists as reflective self-learners and cultural communicators: An exploration of 
the qualitative aesthetic dimension of knowing self through reflective practice in art-making. 
Reflective Practice , 6, 353–366.
Grzesiuk,  L.  (red.)  (2006).  Psychoterapia.  Teoria.  Podręcznik  akademicki,  Warszawa:  ENETEIA.L. 
Grzesiuk). 
Guiffrida, D.A., Jordan, K.A., Saiz, S.A., Barnes, R.E. (2007). The Use of Metaphor in Clinical Super-
vision, Journal of Counseling and Development,  vol. 85, 4.
Haynes, R., Corey, G., & Moulton, P. (2003). Clinical supervision in the helping professions: A practical 
guide. Pacific Grove, CA: Brooks/Cole.
Henderson,  P.,  Holloway,  J.,  Millar  A.  (2014).  Superwizja  w  praktyce.  Jak  zostać  superwizorem 
w zawodach nakierowanych na wspieranie i pomaganie, Warszawa: Centrum Rozwoju Zaso-
bów Ludzkich.
Hickman, R. (2007), Visual art as a vehicle for educational research, International Journal of Art and 
Design Education, vol. 26, 3.
Holloway,  E.L.  (1987).  Developmental  models  of  supervision:  Is  it  development?  Professional  Psy-
chology:  Research  and  Practice,  18(3),  209–216,  DOI:  10.1037/0735-7028.18.3.209  [dostęp: 
29.08.2025].
Hughes, J.M. (2010). The Role of Supervision in Social Work: A critical analysis, Critical Social Thin-
king: Policy and Practice, Vol. 2, s. 425–435.
Hunt, D.E. (1975). The B-P-E paradigm for theory, research and practice. Canadian Psychological 
Review, 16, 185–197.
Ireland, M., & Weissman, M. (1999). Visions of transference and countertransference: The use of 
drawings in the clinical supervision of psychoanalytic practitioners. American Journal of Art The-
rapy, 37, 74–83.
Ishiyama,  F.I.,  Ishu  (1988).  A  Visual  Processing  Model  of  Cross-Cultural  Counselling  Supervision, 
Canadian Journal of Counselling, vol. 22, 3.
Ishiyama, F.I. (1988). A model of visual case processing using metaphors and drawings. Counselor 
Education and Supervision, 28, 153–161.
Jackson, S., Muro, J., Lee, Y., & DeOrnellas, K. (2008). The sacred circle: Using mandalas in counselor 
supervision. Journal of Creativity in Mental Health, 3, 201–211.188 Bibliografia
Jelonkiewicz, I. (2018). Co się dzieje w relacji superwizyjnej?, Psychoterapia, 4 (187), s. 69–80.
Jeziorański, M. (2022). Relacja wychowawcza. Rozumienie, modele, propozycja, Lublin: Wydawnictwo 
KUL. 
Jones, D.L. (1983). An art therapist’s personal record. Art Therapy: Journal of the American Art The-
rapy Association, 1(1), 22–25, https://research-1ebsco-1com-1ah7biaoo0075.han.uws.edu.pl/c/
ykwbll/viewer/html/pzrbnbvsxv [dostęp: 12.09.2025].
Józefowski, E. (2012). Arteterapia w sztuce i edukacji, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. 
Józefowski, E., Florczykiewicz, J. (2015). Warsztat twórczy jako okazja rozwoju podmiotowego w prze-
strzeni sztuki, Wrocław: JAKS.
Kadushin A., Harkness D. (1992). Supervision in Social Work, Columbia University Press, New York 
1992.
Karolak, W. (2014). Upcycling, [w:] Arteterapia. Praktyka. Tom II, red. Łoza B., Chmielnicka-Plaskota 
A., Warszawa: Difin.
Karolak, W. (2007), Mandale twoje mandale, Łódź: WSHE.
Kielo, J. (1991). Art therapists’ countertransference and post-session therapy imagery. Art Therapy: 
Journal of the American Art Therapy Association, 8(2), 14–19.
Kompowska-Marek, R. (2022). Metody arteterapii wspieranej technikami multimedialnymi w rozwoju 
kompetencji społecznych wychowanków Młodzieżowych Ośrodków Socjoterapii. Niepublikowana 
rozprawa doktorska, Akademia Pedagogiki Specjalnej im. M. Grzegorzewskiej, Warszawa.
Kratochvíl, S. (2002). Psychoterapia humanistyczna, [w:] Grzesiuk L. (red.), Podstawy psychoterapii, 
Poznań Wydawnictwo ZYSKI S-KA.
Kurpius, D.J., & Morran, D.K. (1988). Cognitive-behavioral techniques and interventions for applica-
tion in counselor supervision. Counselor Education and Supervision, 27, 368–376.
Limont, W. (2004). Psychologiczne mechanizmy metafory wizualnej, w: Z teorii i praktyki artystycz-
nej, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, .
Limont, W. (2001), Twórczość a jakość życia, [w:] A. Gałdowa (red.), Jakość życia w psychologii, Kra-
ków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Limont, W. (2010), Zdolności twórcze dzieci i młodzieży. Teoria, badania, praktyka, Gdańsk: Gdańskie 
Wydawnictwo Psychologiczne.
Linesch, D.G., Holmes, J., Morton, M., & Shields, S.S. (1989). Postgraduate group supervision for art 
therapists. Art Therapy, 6, 71–75.
Loganbill, C., & Stoltenberg, C. (1983). The case conceptualization format: A training device for prac-
ticum. Counselor Education and Supervision, 22, 235–241.
Loganbill, C., Hardy, E., & Delworth, U. (1982). Supervision: conceptual A model. Counseling Psycho-
logist, 10, 3–42.
Łuczyńska, M., Olech, A. (2013). Wprowadzenie do superwizji pracy socjalnej. Warszawa: Centrum 
Rozwoju Zasobów Ludzkich.
Mage, G.C. (2003). Leading Despite Your Boss. HR Magazine, 48, 9, 114–139.Malchiodi, C.A. (2014). 
Arteterapia, Gdańsk: Harmonia Universalis.
Malchiodi, C., & Riley, S. (1996). Supervision and related issues: A handbook for professionals. Chi-
cago, IL: Magnolia Street.
Mańkowska, B. (2004), Superwizja – jak chronić się przed wypaleniem zawodowym i utratą zdrowia, 
Warszawa: Wolters Kluwer Polska.
Marshall, J. (2007), Image as insight: Visual images in practice-based research, Studies in Art Educa-
tion, vol. 49, 23–41.
McKim, R. (1972). Experiences visual in thinking. Monterey, CA: Brooks/Cole.
Miller,  A. (2012). Inspired by El Duende: One-canvas process painting in art therapy supervision. Art 
Therapy: Journal of the American Art Therapy Association, 29(4), 166–173.
Milne, D. (2007), An Empirical Definition of Clinical Supervision, British Journal of Clinical Psycho-
logy, 46(4), 437–447.
Moon, B.L., Goldstein Nolan, E. (2020) Ethical Issues in Art Therapy. Academic Research Source 
eBooks  (EBSCOhost),  https://research-1ebsco-1com-1ah7biaoo0066.han.uws.edu.pl/c/ykwbll/
ebook-viewer/pdf/hnx442fup, [dostęp: 27.09.2025].
Moon, B.L. (1998). The dynamics of art as therapy with adolescents. Springfield, IL: Charles C Tho -
mas.189 Bibliografia
Moon, B.L. (2002). Ethical issues in art therapy, Spriengfield, Illinois, https://www.mys1cloud.com/
cct/ebooks/9780398076269.pdf; [dostęp: 25.09.2025].
Morran, D.K., Kurpius, D.J., Brack, C.J., & Brack, G. (1995). A cognitive-skills model for counsellor 
training and supervision. Journal of Counseling and Development, 73, 384–389.
Morran,  D.K.,  Kurpius,  D.J.,  Brack,  G.,  &  Rozecki,  T.G.  (1994).  Relationship  between  counsellors’ 
clinical hypothesis and client ratings of counsellor effectiveness. Journal of Counselling and Deve-
lopment, 72, 655–660.
Moss, D. (2017). The art therapist’s professional developmental crisis: The journey from graduation to 
credentialing [Unpublished doctoral dissertation]. Mount Mary University.
Moustakas, C. (1995). Being-in, being-for, being with. New York, NY: Jason Aronson.
Muntean, A. (2007), Some aspects of supervision. Initiating supervision in Romania, in Practices in 
social assistance. Romania and Germany, Ed. Polirom, Iaşi
NASW, Best Practice Standards in Social Work Supervision, National Association of Social Workers, 
2013
Neimeyer, R.A. (1993). An appraisal of constructivist psychotherapies, Journal of Consulting and Cli-
nical Psychology, 61 (2).
Newsome, G., Henderson, D.A., Veach, P.M. (2005). Using Expressive Arts in Supervision, Journal of 
Creativity in Mental Health, vol. 1, 1.
Nucho, A.O. (1983). The Use of Visual Imagery in Training Professional Helpers. [w:] Shorr, J.E., 
Sobel-Whittington,  G.,  Robin,  P.,  Connella,  J.A.  (eds),  Theoretical  and  Clinical  Applications. 
Springer, Boston, MA. DOI: 10.1007/978-1-4684-1179-9_8 [dostęp: 30.08.2025].
Ogden, T. (1994). Subjects of analysis. Northvale, NJ: Jason Aronson.
Omylinska-Thurston, J., Karkou, V., Parsons, A., Nair, K., Dubrow-Marshall, L., Starkey, J., Thurston, 
S., Dudley-Swarbrick, I., Sharma, S., Arts for the Blues: The development of a new evidence-
-based creative group psychotherapy for depression, Counselling and Psychotherapy Research, 
DOI: 10.1002/capr.12373.
Overholser, J.C. (2004). Collaborative Empiricism, Guided Discovery, and the Socratic Method: Core 
Processes for Effective Psychotherapy, Clinical Psychology: Science and Practice, vol. 11, 3.
Popiel, A., Pragłowska E. (red.) (2013). Superwizja w psychoterapii poznawczo-behawioralnej. Kon-
cepcja, procedury, narzędzia, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Robb, M. & Miller, A. (2017). Supervisee art-based disclosure in el duende painting. Art Therapy, 
34(4),192–200. DOI: 10.1080/07421656.2017.1398576.
Robbins, A. (1988). A psychoaesthetic perspective on creative arts therapy and training. The Arts in 
Psychotherapy, 15, 95–100.
Rooney, J.A. (2004). Supportive and unsupportive managerial behaviors: Typology, validation, and 
psychological  effects  on  subordinates,  https://atrium.lib.uoguelph.ca/server/api/core/bitstream-
s/22d6ce51-2cbd-4a84-9ed0-d8bd00436b65/content [dostęp: 10.09.2025].
Salvador, J.T. (2016). Integrated development model (IMD): A systematic review, European Scientific 
Journal, 12(19), 244–254; DOI: 10.19044/esj.2016.v12n19p244 [dostęp: 20.09.2025].
Serig, D. (2006). A conceptual structure of visual metaphor, Studies in Art Education,  vol. 47, 23–41.
Simon, R., & Brewster, F. (1983). What is training?, The Family Therapy Newsletter, 7, 24–99, 29.
Smith, K.L. (2009). A Brief Summary of Supervision Models, LPC, ACS; https://blogs.butler.edu/coun-
selorsupervision/files/2011/11/Brief-Summary-of-Supervision-Models.pdf, [dostęp: 18.09.2025].
Stoltenberg, C.D., McNeill, B.W. (2010). IDM Supervision. An Integrated Developmental Model for 
Supervising  Counselors  and  Therapists,  by  Taylor  and  Francis  Group,  LLC,  https://api.page-
place.de/preview/DT0400.9781135597269_A25775055/preview-9781135597269_A25775055.
pdf, [dostęp: 18.09.2025].
Stoltenberg, C.D., McNeill B.W., Delworth U. (2009), IDM Supervision: An Integrated Developmen-
tal  Model  for  Supervising  Counselors  and  Therapists,  DOI:  10.4324/9780203893388,  https://
www.researchgate.net/publication/232424430_IDM_Supervision_An_Integrated_Developmen-
tal_Model_for_Supervising_Counselors_and_Therapists [dostęp: 20.09.2025].
Stoltenberg, C.D. (1981). Approaching supervision from a developmental perspective: The counselor 
complexity model. Journal of Counseling Psychology, 28, 59–65.
Strong, T. Getting curious about meaning-making in counselling  „British Journal of Guidance and 
Counseling” 2003, Volume 31, s. 259-273.190 Bibliografia
Sullivan, G. (2006). Research acts in art practice, Studies in Art Education, 2006, vol. 48, s. 19–35. 
Sutton, J., Townend, M., Wright, J. (2007). Clinical Supervision in Counselling and Psychotherapy: 
Making a Difference, London: Sage Publications.
Trzebiński, J. (2002). Narracja jako sposób rozumienia świata. Gdańsk: GWP.
Vîşcu L.I., (2021). Integrative Strategic Supervision Model – Constructivist Approach, The Internatio-
nal Journal of Supervision in Psychotherapy (3), 71–88, DOI: 10.47409/ijsp.2021.3.5 [dostęp: 
2.09.2025].
Wadeson, H., Marano-Geiser, R., & Ramsayer, J. (1990). Through the looking glass III: Exploring the 
dark side through post session artwork. Art Therapy: Journal of the American Art Therapy Asso-
ciation, 7(3), 114–118.
Walker, S. (2004), Understanding the artmaking process: Reflective practice, Art Education, vol. 57, 
6–12.
Watkins, C.E. (2011). Does psychotherapy supervision contribute to patient outcomes? Considering  
30 years of research. Clin. Superv., 0 (2), 235–256.
Wilbur, M.P., Roberts-Wilbur, J., Morris, H.R., Betz, R.L., & Hart, G.M. (1991). Structured group super-
vision: Theory into practice. The Journal for Specialists in Group Work, 16(2), 91–100.
Williams, T. (1995). Visual and Active Supervision, New York: W.W. Norton & Company.
Wilson, L., Riley, S., Wadeson, H. (1984). Art therapy supervision. Art Therapy, 1, 100–105.
Winnicott,  D.  (1958).  Primary  maternal  preoccupation.  In  Through  pediatrics  to  psychoanalysis  
(pp. 300–305). New York: Basic Books.
Young J.S., Borders L.D. (1999), The Intentional Use of Metaphor in Counseling Supervision, The 
Clinical Supervisor 18(1), 137–149, DOI:10.1300/J001v18n01_09 [dostęp: 02.09.2025].
Akty prawne
Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 12 czerwca 2019 r. w sprawie ogło-
szenia jednolitego tekstu ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków 
publicznych (Dz. U. z dnia 24 lipca 2019 r. Poz. 1373) Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy 
i Polityki Społecznej z 2 grudnia 2016 r. w sprawie superwizji pracy socjalnej (Dz.U. z 2016 r., 
poz. 2087).Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 11 października 2022 r. zmieniające rozporządze-
nie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień 
(Dz.U. z 2022 r., poz. 2184).
Ministerstwo  Rodziny,  Pracy  i  Polityki  Społecznej,  Informacja  o  zawodzie:  Arteterapeuta  (323013), 
Warszawa 2021.
Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 27 września 2018 r. w sprawie studiów 
(Dz.U.  z 2018 r., poz. 1861).
Rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 13 listopada 2021 r. zmieniające rozpo-
rządzenie w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz zakresu jej 
stosowania, (Dz.U. z  2021 r., poz. 2285).
Strony WWW
Superwizja dla nauczycieli wpisana do ustawy Prawo oświatowe? MEN odpowiada (2025),  
https://samorzad.pap.pl/kategoria/edukacja/superwizja-dla-nauczycieli-wpisana-do-ustawy-prawo-
oswiatowe-men-odpowiada [dostęp: 20.09.2025]
Advances  in  Art  Therapy  (1991),  H.  Wadeson,  J.  Durkin,  D.  Perach  (ed.),  https://books.google.pl/
books?hl=pl&lr=&id=Vk2Vq-KuQjkC&oi=fnd&pg=PA373&dq=Durkin+A+model+for+a
rt+therapy+supervision&ots=QkDPI8nEuI&sig=u7tu4pjGM_yyjVO32RmW0veYuAE&re-
dir_esc=y#v=onepage&q=Durkin%20A%20model%20for%20art%20therapy%20supervisio-
n&f=false