Odpowiedzialność prawna za szkody w środowisku spowodowane przez emisje gazów w prawie niemieckim i polskim

Wykaz skrótów 
Wstęp

Rozdział 1
Zagadnienia wprowadzające 
1.1. Zmiany klimatyczne i ich skutki 
1.2. Pojęcie odpowiedzialności 
1.3. Pojęcie szkody w środowisku
1.4. Pojęcie emisji 
1.5. Problemy prawne odpowiedzialności za szkody w środowisku 
1.6. Podsumowanie

Rozdział 2
Odpowiedzialność w prawie niemieckim 
2.1. Odpowiedzialność w prawie cywilnym 
2.2. Odpowiedzialność w prawie administracyjnym 
2.3. Odpowiedzialność w prawie karnym 
2.4. Podsumowanie

Rozdział 3
Odpowiedzialność w prawie polskim
3.1. Odpowiedzialność w prawie cywilnym
3.2. Odpowiedzialność w prawie administracyjnym 
3.3. Odpowiedzialność w prawie karnym
3.4. Podsumowanie 

Rozdział 4
Porównanie prawa niemieckiego i polskiego
4.1. Odpowiedzialność w prawie cywilnym 
4.2. Odpowiedzialność w prawie administracyjnym 
4.3. Odpowiedzialność w prawie karnym 
4.4. Wnioski końcowe
4.5. Podsumowanie 

Zakończenie 
Bibliografia 

Ackerman Frank, Stanton Elizabeth, Climate Change – The Costs of Inaction, Medford 2006.
Agopszowicz Antoni, Cywilnoprawne środki ochrony środowiska. Tezy do projektu nowelizacji ustawy, Problemy Prawne Górnictwa 1984, t. 7.
Allianz Group and WWF, Climate Change and the Financial Sector: An Agenda for Action, Czerwiec 2005.
Alsleben Detlef, Zufall und subjektives Risiko. Eine Betrachtung zu den systematischen Grenzen der Versicherbarkeit von industriell verursachten Umweltschäden auf der Grundlage alten und neuen Haftungsrechts mit einem Nachtrag zum neuen Umwelthaftpflichtmodell,
Karlsruhe 1993.
Antoniak-Dróżdż Aleksandra, Zakres podmiotowy ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych, Prokuratura i Prawo 2017, nr 2.
Appold Wolfgang, § 2 UVPG, [w:] Gesetz über die Umweltverträglichkeitsprüfung/Umweltrechtsbehelfsgesetz. Kommentar, red. W. Hoppe, M. Beckmann, M. Kment, Köln 2018.
Arystoteles, Nikomachische Ethik, Hamburg 1985.
Assmann Hainz-Dieter, Rechtsfragen des Kausalitätsnachweises bei Umweltschäden, [w:] Prävention im Umweltrecht, red. F. Nicklisch, Heidelberg 1988.
Association of British Insurers, Financial Risk of Climate Change, Summary Report, czerwiec 2005.
Bamberger Heinz Georg, Roth Herbert, Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, München 2012.
Bar Magdalena, Górski Marek, Jendrośka Jerzy, Jerzmański Jan, Pchałek Marcin, Radecki
Wojciech, Urban Sergiusz, Prawo ochrony środowiska. Komentarz, Warszawa 2019.
Bar Magdalena, Odpowiedzialność w ochronie środowiska, [w:] Prawo ochrony środowiska, red. M. Górski, M. Pchałek, W. Radecki, J. Jerzmański, M. Bar, S. Urban, J. Jendrośka, Warszawa 2011.
Baudisch Birgit, Die gesetzgeberischen Gründe der Gefährdungshaftung, Augsburg 1998.
Baur Fritz, Baur Jürgen, Stürner Rolf, Sachenrecht, München 2009.
Baur Fritz, Zur Entstehung des Umweltschutzes aus dem Sachenrecht des BGB, Juristenzeitung 1987, nr 7.
Baur Fritz, Zu der Terminologie und einigen Sachproblemen der „vorbeugenden Unterlassungsklage”, Juristenzeitung 1966, nr 11–12.
Bayertz Kurt, Verantwortung. Prinzip oder Problem?, Darmstadt 1995.
Bayertz Kurt, Verantwortung, [w:] Enzyklopädie Philosophie, red. H.J. Sandkühler, Hamburg 1999.
Bechcicki Sebastian, Odpowiedzialność jako kategoria podstawowa w prawie, [w:] Tendencje prawa materialnego i procesowego cywilnego, red. E. Marszałkowska-Krześ, Wrocław 2017.
Betensted Josefine, Grandjot René, Waskow Siegfried, Die Umsetzung der Richtlinie 2010/75/EU über Industrieemissionen (IE-Richtlinie) im Immissionsschutzrecht, Zeitschrift für
Umweltrecht 2013, z. 7–8.
Bezubik Kamila M., Bundestag a parlamenty krajowe, Białostockie Studia Prawnicze 2019,
t. 24, nr 4.
Bieniek Gerard, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, t. 1, red.
G. Bieniek, Warszawa 2009.
Boć Jan, SamborskaBoć Elżbieta, Odpowiedzialność prawna w ochronie środowiska, [w:] Ochrona środowiska, J. Boć, K. Nowacki, E. SamborskaBoć, Wrocław 2004.
Boć Jan, Zagadnienia prawne ochrony środowiska naturalnego, Wrocław 1979.
Bojarski Marek, Radecki Wojciech, Kodeks wykroczeń. Komentarz, Warszawa 2016.
Bojarski Marek, Prawo karne materialne. Część ogólna i szczególna, red. M. Bojarski, Warszawa 2017.
Bojarski Marek, Radecki Wojciech, Pozakodeksowe prawo karne. Tom II. Przestępstwa gospodarcze oraz przeciwko środowisku. Komentarz, Warszawa 2003.
Bolwerk Richard, Kruber Helmut, Terfort Wilhelm, Die TA Luft 2002 – Handbuch für Geneh-
migungsverfahren, Überwachung und Betrieb von Anlagen in der Praxis, Stuttgart 2004.
Buchała Kazimierz, Zoll Andrzej, Polskie prawo, Warszawa 1995.
Budajczak Marek, O pojęciu „odpowiedzialność” i jego okolicach, [w:] Edukacja aksjologiczna. Odpowiedzialność pedagoga, red. K. Olbrycht, Katowice 1995.
Bukowski Zbigniew, Czech Ewa, Karpus Karolina, Rakoczy Bartosz, Prawo ochrony środowiska. Komentarz, Warszawa 2013.
Canaris Claus-Wilhelm, Grundstrukturen des deutschen Deliktsrechts, Zeitschrift für Versicherungsrecht 2005, z. 13.
Ciechanowicz-McLean Janina, Prawo ochrony środowiska jako kompleksowa dziedzina prawa – ustawa organiczna?, [w:] Zagadnienia systemowe ochrony środowiska, red. P. Korzeniowski, Łódź 2015.
Couzinet Daniel, Existiert eine allgemeine Vorsorgepflicht bei nicht genehmigungsbedürftigen Anlagen nach §§ 22 ff. BImSchG?, Natur und Recht 2007, t. 29, z. 11.
Climate Change 2007: Impacts, adaptation and vulnerability, IPCC 2007.
Climate Change 2007: Synthesis Report. Summary for Policymakers, IPCC 2007.
Climate Change 2021: The Physical Science Basis, IPCC 2021.
Czachórski Witold, System prawa cywilnego. Prawo zobowiązań – część ogólna, red. Z. Radwański, Wrocław 1981.
Danecka Daria, Konwersja odpowiedzialności karnej w administracyjną w prawie polskim, Warszawa 2018.
Danecka Daria, Radecki Wojciech, Prawo karne ochrony środowiska w Niemczech, w Austrii i w Polsce, Prokuratura i Prawo 2022, nr 7–8.
Diederichsen Uwe, Ausbau des Individualschutzes gegen Umweltbelastungen als Aufgabe des bürgerlichen und des öffentlichen Rechts, Verhandlungen des 56. Deutschen Juristentages, Berlin 1986, t. 2, München 1986.
Diederichsen Uwe, Die Haftung für Umweltschäden, Der Betriebsberater 1972.
Deutsch Erwin, Das neue System der Gefährdungshaftungen: Gefährdungshaftung, erweiterte Gefährdungshaftung und Kausal-Vermutungshaftung, Neue Juristische Wochenzeitschrift 1992, z. 2.
Dölling Dieter, Zur Entwicklung des Umweltstrafrechts, [w:], Festschrift für Günter Kohlmann zum 70. Geburtstag, red. H.J. Hirsch, J. Wolter, U. Brauns, Köln 2003.
Drabik Lidia, Słownik języka polskiego, t. 3, Warszawa 2007.
Dubis Wojciech, Kuźmicka-Sulikowska Joanna, Czyny niedozwolone. Art. 415–449, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2023.
Durner Wolfgang, Wasserrecht, [w:] Grundzüge des Umweltrechts, red. E. Rehbinder, A. Schink, Berlin 2018.
Dybowski Tomasz, [w:] System prawa cywilnego, t. 3. Prawo zobowiązań – część ogólna, cz. 1, red. Z. Radwański, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1981.
Edwards Paul, Modelle, Daten, Ungewissheit und die Politik in der weltweiten Klimawissenschaft, [w:] Klima. Das Experiment mit dem Planeten Erde, red. W. Hauser, München 2002.
Eisenberg Peter, Grundriss der deutschen Grammatik, t. 1. Das Wort, Stuttgart–Weimar 2004.
Epstein Paul R., Mills Evan, Climate Change Futures: Health, Ecological and Economic Dimensions, Center for Health and the Global Environment, Harvard Medical School 2005.
Erbguth Wilfried, Guckelberger Anette, Allgemeines Verwaltungsrecht mit Verwaltungsprozessrecht und Staatshaftungsrecht, Baden-Baden 2023.
Erbguth Wilfried, Modellvorhaben Verwaltungsreform Mecklenburg-Vorpommern. Anmerkungen aus rechtlicher Sicht, Landes- und Kommunalverwaltung 2004, z. 1.
Erl Michael, Das Verhältnis des Umwelthaftungsgesetzes zu § 823 BGB, Augsburg 1998.
Esser Josef, Weyers Hans-Leo, Schuldrecht, t. 2, Heidelberg 2000.
Faber Martin, Koncepcja odpowiedzialności prawnej za szkody w środowisku w prawie niemieckim, Przegląd Prawa Ochrony Środowiska 2021, nr 2.
Fabricius Fritz, Zur Dogmatik des „sonstigen Rechts” gemäß § 823 Abs. 1 BGB. Unter Berücksichtigung des sog. „Rechts am Arbeitsplatz” und des sog. „Rechts auf den ungestörten Bestand der ehelichen Lebensgemeinschaft”, Archiv für die civilistische Praxis 1961, t. 160, z. 4–5.
Falke Josef, Neue Entwicklungen im Europäischen Umweltrecht, Zeitschrift für Umweltrecht 2008, nr 9.
Filek Jacek, Ontologizacja odpowiedzialności. Analityczne i historyczne wprowadzenie w problematykę, Kraków 1996.
Fill Wojciech, Charakter prawny administracyjnych kar pieniężnych (na tle prawa ochrony środowiska), Państwo i Prawo 2009, nr 6.
Forkel Hans, Immissionsschutz und Persönlichkeitsrecht. Eine privatrechtliche Untersuchung, Köln–Berlin–Bonn–München 1968.
Föller Alex, Umwelthaftungsrecht und Schadensprävention. Eine Ökonomische Analyse der
Haftung für Umweltschäden unter Einbeziehung juristischer, ökologischer und versicherungs-
theoretischer Aspekte, St. Gallen 1994.
Franßen Gregor, Abfallwirtschaftsrecht, [w:] Grundzüge des Umweltrechts, red. E. Rehbinder, A. Schink, Berlin 2018.
Franzheim Horst, Pfohl Michael, Umweltstrafrecht, Köln 2001.
Frenz Walter, Emissionshandelsrecht. Kommentar zu TEHG und ZuV 2020, Berlin Heidelberg 2012.
Frisch Wolfgang, Strafrecht und Klimaschutz. Möglichkeiten und Grenzen eines Beitrags des Straf-
rechts zum Klimaschutz nach Maßgabe internationaler Klimaübereinkünfte, Goltdammer’s Archiv für Strafrecht 2015, t. 162, z. 8.
Fuchs Maximilian, Deliktsrecht. Eine nach Anspruchsgrundlagen geordnete Darstellung des Rechts der unerlaubten Handlungen und der Gefährdungshaftung, Berlin 2009.
Funcke Jan Christoph, Die sogenannte actio quasinegatoria. Zur Frage der quasinegatorischen Unterlassungsansprüche, Berlin 2010.
Gassner Erich, Schemel Hans-Joachim, Umweltschadensgesetz, Wiesbaden 2012.
Gerlach Johann W., Privatrecht und Umweltschutz im System des deutschen Privatrechts, Berlin 1989.
Gerstenberg Katrin, Zu den Gesetzgebungs- und Verwaltungskompetenzen nach der Föderalis-
musreform, Schriften zum Öffentlichen Recht 2009, t. 1144.
Gerstetter Christiane, Mederake Linda, Sina Stephan, Stefes Christoph, Stockhaus Heidi,
Tröltzsch Jenna, Faure Michael, Status quo und Weiterentwicklung des Umweltstrafrechts und anderer Sanktionen: Instrumente zur Verbesserung der Befolgung von Umweltrecht
(Compliance), Dessau-Roßlau 2019.
Giezek Jacek, Pojęcie i funkcje prawa karnego, [w:] Prawo karne i materialne. Cześć ogólna i szczególna, red. M. Bojarski, Warszawa 2017.
Górski Marek, Odpowiedzialność administracyjnoprawna w ochronie środowiska, Warszawa 2008.
Grabarczyk Tymon, Polskie i holenderskie prawo karne środowiska – wybrane zagadnienia, Folia Iuridica Universitatis Wratislaviensis 2020, t. 9(1).
Gramlich Ludwig, Gluchowski Peter, Horsch Andreas, Schäfer Klaus, Gabler Banklexikon, red. G. Waschbusch, Wiesbaden 2020.
Grigo Frank T., Die Haftung für Emissionen im deutschen und europäischen Recht, Hamburg 2002.
Grossman David A., Warming up to a Not-So-Radical idea: Tort-Based Climate Change Litigation, [w:] 28. Columbia Journal of Environmental Law 2003.
Gruszecki Krzysztof, Prawo ochrony środowiska. Komentarz, Warszawa 2007.
Gruszecki Krzysztof, Prawo ochrony środowiska. Komentarz, Warszawa 2019.
Günther-Nicolay Elke, Die Erfassung von Umweltstraftaten mit Auslandsbezug durch das
deutsche Umweltstrafrecht gem. §§ 324 ff. StGB, Baden-Baden 2003.
Gütersloh, Ralf, Umwelthaftungsfonds. Haftungs- und versicherungsrechtliche Aspekte eines kollektiven Entschädigungssystems für Umweltschäden, Karlsruhe 1999.
Hamacher Andreas, § 2 UVPG, [w:] Umweltverträglichkeitsprüfungsgesetz / Umwelt-Rechtsbehelfsgesetz. Kommentar, red. A. Schink, O. Reidt, S. Mitschang, München 2018.
Hamacher Andreas, „Klima” als Rechtsbegriff, Natur und Recht 2023, t. 45, z. 2.
Heidbrink Ludger, Definitionen und Voraussetzungen der Verantwortung, [w:] Handbuch
Verantwortung, red. L. Heidbrink, C. Langbehn, J. Loh, Wiesbaden 2017.
Heine Günter, Meinberg Volker, Empfehlen sich Änderungen im strafrechtlichen Umweltschutz, insbesondere in Verbindung mit dem Verwaltungsrecht?, München 1988.
Heghmanns Michael, Grundzüge der Dogmatik der Strafbestände zum Schutz von Verwaltungsrecht oder Verwaltungshandeln, Berlin 2000.
Hilbert Patrick, Das Verhältnis von Immissionsschutzrecht und Baurecht, Juristische Schulung 2014, z. 11.
Hohloch Gerhard, Haftung nach UmweltHG und Haftung nach anderen Haftungsgesetzen. Zur Anspruchskonkurrenz gemäß § 18 UmwHG, Umwelt und Technikrecht 1994, t. 27.
Hohmann Olaf, Das Rechtsgut der Umweltdelikte – Grenzen des Strafrechtlichen Umweltschutzes, Frankfurt am Main 1991.
Hoppe Werner, Beckmann Martin, Kauch Petra, Umweltrecht, München 2000.
Hoppe Werner, Beckmann Martin, Kment Martin, Gesetz über die Umweltverträglichkeitsprüfung/ Umweltrechtsbehelfsgesetz, Köln 2023.
Ipsen Jörn, Die Genehmigung technischer Großanlagen Rechtliche Regelung und neuere Judikatur, Archiv des öffentlichen Rechts 1982, t. 108, z. 2.
Iwański Maciej, Kodeks wykroczeń. Komentarz, red. P. Daniluk, Warszawa 2023.
Jahberg Heike, Warum Bio-Bauer Alhoff-Cramer Volkswagenverklagt, Der Tagesspiegel
z 21 maja 2022 r.
Jarass Hans Dieter, Bundes-Immissionsschutzgesetz. Kommentar, wyd. 8, München 2010.
Jarass Hans Dieter, Bundes-Immissionsschutzgesetz, München 2020.
Jarass Hans Dieter, Das Immissionsschutzrecht für Verkehrswege – ein reformbedürftiges Rechtsgebiet, Deutsches Verwaltungsblatt 1995, t. 110, z. 12.
Jarass Hans Dieter, Immissionsschutzrechtlicher Anlagenbegriff und Reichweite der Genehmigungsbedürftigkeit, Umwelt- und Planungsrecht 2011, z. 6.
Jaworowicz-Rudolf Agnieszka, Odpowiedzialność administracyjna, [w:] Prawo ochrony środowiska, red. M. Górski, Warszawa 2021.
Jaworowicz-Rudolf Agnieszka, Odpowiedzialność karna, [w:] Prawo ochrony środowiska,
red. M. Górski, Warszawa 2021.
Jaworowicz-Rudolf Agnieszka, Odpowiedzialność z tytułu zapobiegania i naprawiania szkód w środowisku, [w:] O pojęciu odpowiedzialności z perspektywy zagadnień filozoficznoprawnych i wybranych dogmatyk prawniczych, red. T. Bekrycht, Łódź 2015.
Jendrośka Jerzy, Administracyjne kary pieniężne, Przegląd Prawa i Administracji XIV, Acta Universitatis Wratislaviensis No. 518.
Jendrośka Jerzy, Bar Magdalena, Prawo ochrony środowiska. Podręcznik, Wrocław 2005.
Jerzmański Jan, O szkodach w środowisku na terenach górniczych, [w:] Szkody w środowisku, odszkodowania i zabezpieczenia roszczeń na terenach górnictwa odkrywkowego, red. J. Milewski, Wrocław 2007.
Jonas Hans, Das Prinzip Verantwortung: Versuch einer Ethik für die technologische Zivilisation, Frankfurt 1979.
Kahl Wolfgang, Gärditz Klaus Ferdinand, Umweltrecht, München 2019.
Kahlenborn Walter, Porst Luise, Voß Maike, Fritsch Uta, Renner Kathrin, Zebisch Marc, Wolf Mareike, Schönthaler Konstanze, Schauser Inke, Klimawirkungs- und Risikoanalyse 2021 für Deutschland, Dessau-Roßlau 2021.
Kaminskaitė-Salters Giedrė, Constructing Private Climate Change Lawsuit under English Law, Alphen aan den Rijn 2010.
Karkut Daniel, Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych: ujęcie prawnoporównawcze, Folia Iuridica Wratislaviensis 2013, t. 2, nr 1.
Karski Leszek, System handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych. Komentarz, Warszawa 2012.
Katner Wojciech, Pyziak-Szafnicka Małgorzata, Odpowiedzialność cywilnoprawna w ustawie o ochronie środowiska (uwagi de lege ferenda), Ochrona Środowiska. Prawo i Polityka 1996, nr 3.
Katzenmeier Christian, Beweismaßreduzierung und probabilistische Proportionalhaftung, Zeitschrift für Zivilprozess 2004, t. 117, z. 2.
Kieß Carolin, Bernotat Dirk, Operationalisierung des Umweltschadensgesetzes bei Biodiversitätsschäden, [w:] Biodiversitätsschäden und Umweltschadensgesetz – rechtliche und ökologische Haftungsdimension, red. L. Knopp, G. Wiegleb, Karlsruhe 2008.
Kim Seong-Eun, Neue Tatbestandstypen im Umweltstrafrecht. Zu Möglichkeiten und Grenzen des strafrechtlichen Umweltschutzes, München 2009.
Kip Viscusi William, The Regulation-Litigation Interaction, AEI-Brookings Joint Center for Regulatory Studies Working Paper 01–13, Washington 2001.
Kleine-Cosack Eva, Kausalitätsprobleme im Umweltstrafrecht – Die Strafrechtliche Relevanz der Schwierigkeiten naturwissenschaftlicher Kausalfeststellung im Umweltbereich, Berlin 1988.
Kloepfer Michael, Umweltrecht, München 2004.
Kment Martin, Braun Annette, Immissionsschutzrecht – Grundlagen mit Fällen, Juristische
Ausbildung 2011, t. 33, z. 6.
Knauff Matthias, Gemeinschaftskommentar Bundes-Immissionsschutzgesetz, red. M. Führ, Köln 2019.
Koch Andrzej, Komentarz do art. 361, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz do art. 1–449, t. 1,
red. M. Gutowski, Warszawa 2016.
Koch Hans-Joachim, Braun Annette, Aktuelle Entwicklungen des Immissionsschutzrechtes, Neue Zeitschrift für Verwaltungsrecht 2010, z. 19.
Koch Hans-Joachim, Hofmann Ekkehard, Reese Moritz, Handbuch Umweltrecht, München 2018.
Koch Hans-Joachim, Kahle Christian, Aktuelle Rechtsprechung zum Immissionsschutzrecht, Neue Zeitschrift für Verwaltungsrecht 2006, z. 10.
Koch Hans-Joachim, Naturschutz und Landschaftspflege in der Reform der bundesstaatlichen Ordnung, BfN-Skripten (Bundesamt für Naturschutz) nr 109, Bonn-Bad Godesberg 2004.
Köck Wolfgang, Lehmann Katharina, Die Entwicklung des Luftqualitätsrechts, Zeitschrift für Umweltrecht 2013.
Köndgen Johannes, Überlegungen zur Fortbildung des Umwelthaftpflichtrechts, Umwelt- und Planungsrecht 1983.
Körner Raimund, Vierhaus Hans-Peter, Treibhausgas-Emissionshandelsgesetz, Zuteilungsgesetz 2007. Kommentar, München 2005.
Kötz Hein, Wagner Gerhard, Deliktsrecht, Monachium 2010.
Kohler Jürgen, J. von Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetzen und Nebengesetzen, t. 2, Umwelthaftungsrecht und Sondergesetze, red. S. Herrler, Berlin 2017.
Korzeniowski Piotr, Zasady prawne ochrony środowiska, Łódź 2010.
Kotowski Wojciech, Ochrona środowiska w ustawodawstwie pozakodeksowym (część 2),
Prokuratura i Prawo 2014, nr 6.
Kowalewski Kamil Piotr, Ocena obowiązującego systemu odpowiedzialności majątkowej urzędników, Białystok 2016.
Krzymuski Marcin, Umweltprivatrecht in Deutschland und Polen unter europarechtlichem
Einfluss, Tübingen 2011.
Krzywoń Adam, Konstytucja RP a środowisko, Państwo i Prawo 2012, nr 8.
Kuczyński Tadeusz, Odpowiedzialność dyscyplinarna pracowników, Państwo i Prawo 2003, nr 9.
Kuźmicka-Sulikowska Joanna, Odpowiedzialność deliktowa w prawie wybranych państw obcych, Wrocław 2011.
Kwaśnicka Kamila, Odpowiedzialność administracyjna w prawie ochrony środowiska, Warszawa 2011.
Lackoroński Bogusław, Ochrona własności nieruchomości przed immisjami pośrednimi a ochrona dóbr osobistych – wybrane zagadnienia, Studia Iuridica 2010, t. 52.
Lang Wiesław, Struktura odpowiedzialności prawnej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Prawo 1968, z. 8(31).
Larenz Karl, Canaris Claus-Wilhelm, Lehrbuch des Schuldrechts, t. 2, Besonderer Teil, München 1994.
Lewaszkiewicz-Petrykowska Biruta, Odpowiedzialność cywilna prowadzącego na własny rachunek przedsiębiorstwo wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody (art. 435 k.c.), Warszawa 1967.
Lipińska Katarzyna, Czy w Polsce jest dozwolony rytualny ubój zwierząt, Przegląd Prawa Ochrony Środowiska 2011, nr 2.
Lipiński Aleksander, Prawne podstawy ochrony środowiska, Kraków 2002.
Lipiński Aleksander, [w:] Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska.
Komentarz, red. J. Jendrośka, Wrocław 2001.
Littbarski Sigurd, Zivilrechtliche Probleme des Umweltschutzes im Spiegel der höchstrichterlichen Rechtsprechung, Köln 1984.
Littwin Damian, Odpowiedzialność cywilnoprawna za szkodę w środowisku – pojęcie, zakres, podstawy, Humanistyka i Przyrodoznawstwo 2021, t. 27.
Long Stephen P., Ainsworth Elizabeth A., Leakey Andrew D.B., Nösberger Josef, Ort Donald R., Food for Thought: Lower-Than-Expected Crop Yield Stimulation with Rising CO2 Concentrations, Science z 30 czerwca 2006 r., t. 312.
Lytras Theodor, Zivilrechtliche Haftung für Umweltschäden, Berlin 1995.
Łopuski Jan, Odpowiedzialność za szkody wyrządzone w związku z użyciem sił przyrody (art. 152 k.z.): jej znaczenie i ewolucja w perspektywie minionego 70-lecia, Kwartalnik Prawa Prywatnego 2004, z. 3.
Makuch Kinga, Wprowadzenie do instrumentów ochrony powietrza w prawie niemieckim,
In Gremio 2021, nr 149.
Marburger Peter, Ausbau des Individualschutzes gegen Umweltbelastungen als Aufgabe des bürgerlichen und des öffentlichen Rechts, Gutachten C zum 56. Deutschen Juristentag, Berlin 1986.
Marburger Peter, EG-Umwelthaftungsrichtlinie und zivilrechtliche Umwelthaftung, [w:] Umwelt-
recht und Umweltwissenschaft, Festschrift für Eckard Rehbinder, red. M. Führ, R. Wahl,
P. von Wilmowsky, Berlin 2007.
Marburger Peter, Zur zivilrechtlichen Haftung für Waldschäden, Umwelt- und Technikrecht 1987, t. 2.
Martin Julia A., Sonderdelikte im Umweltstrafrecht, Göttingen 2006.
Martini Mario, Kühl Benjamin, Der Staat als Katalysator der Meinungsbildung im digitalen Zeitalter, Die Öffentliche Verwaltung 2013, z. 15.
Matuszewski Jacek, Dzieje wpływów prawa niemieckiego w Polsce, [w:] Związki prawa polskiego z prawem niemieckim, red. A. Liszewska, K. Skotnicki, Łódź 2006.
Maurer Hartmut, Waldhoff Christian, Allgemeines Verwaltungsrecht, München 2020.
Mayer Franz, Ustawa o postępowaniu administracyjnym Republiki Federalnej Niemiec, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1978, R. XXXX, z. 4.
Misiewicz Joanna, Odpowiedzialność karna za naruszenia przepisów ustawy o ochronie zwierząt i o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych. Część I, Życie Weterynaryjne 2020, nr 95(3).
Mitsch, Motorradfahren im Wald aus straf- und ordnungswidrigkeitenrechtlicher Perspektive, Neue Zeitschrift für Verkehrsrecht 2013, z. 12.
Möhrenschlager Manfred, Revision des Umweltstrafrechts – Das Zweite Gesetz zur Bekämpfung der Umweltkriminalität, Neue Zeitschrift für Strafrecht 1994, z. 11.
Müggenborg Hans-Jürgen, Der Ausgangsbericht über den Bodenzustand nach Umsetzung der Industrieemissions-Richtlinie, Neue Zeitschrift für Verwaltungsrecht 2014, z. 6.
Müller Klaus, Sachenrecht, Köln 1996.
Müller-Tuckfeld Jens-Christian, Traktat für die Abschaffung des Umweltstrafrechtes, [w:] Vom unmöglichen Zustand des Strafrechts, red. W. Naucke, Frankfurt am Main 1995.
Namysłowska-Gabrysiak Barbara, Odpowiedzialność o charakterze karnym podmiotów zbiorowych w najnowszym ustawodawstwie polskim i orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, [w:] Gaudium in litteris est. Księga jubileuszowa ofiarowana Pani Profesor Genowefie Rejman, red. L. Gardocki, M. Królikowski, A. Walczak-Żachowska, Warszawa 2005.
Narodowska Joanna, Prawnokarne i kryminologiczne aspekty przestępczości przeciwko środowisku – wybrane zagadnienia, [w:] Odpowiedzialność za środowisko z perspektywy kryminologii i nauk przyrodniczych, red. W. Pływaczewski, Warszawa 2020.
Nowicki Daniel K., Peszkowski Sławomir, Kilka uwag o szczególnym charakterze administracyjnych kar pieniężnych, [w:] Administracyjne kary pieniężne w demokratycznym państwie prawa, red. M. Błachucki, Warszawa 2015.
Ondrysz Katarzyna, Przesłanki odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary – po nowelizacji, Nowa Kodyfikacja Postępowania Karnego, 20/2016.
Ostojski Przemysław, Podstawa egzekucji administracyjnej obowiązków niepieniężnych w prawie niemieckim i polskim, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 2012, R. LXXIV, z. 4.
Owczarek Marta, Siła wyższa jako przesłanka zwalniająca z odpowiedzialności deliktowej prowadzącego przedsiębiorstwo wprawiane w ruch siłami przyrody, Przegląd Sądowy 2003, nr 1.
Ott Claus, Paschke Marian, Ausgleichswürdige Summations- und Distanzschäden am Beispiel der neuartigen Waldschäden, Bericht im Auftrag des Umweltbundesamtes, Berlin 1997.
Paczuski Ryszard, Prawo ochrony środowiska, Bydgoszcz 2000.
Padrak Krzysztof, Solan Magdalena, Odpowiedzialność administracyjna w prawie ochrony środowiska, Państwo i Prawo 2010, nr 1.
Palandt Otto, Bürgerliches Gesetzbuch, München 2013.
Papier Hans-Jürgen, Gewässerverunreinigung, Grenzwertfestsetzung und Strafbarkeit, Köln 1984.
Peters Hans-Joachim, Bella Stefan, Hesselbarth Thorsten, Gesetz über die Umweltverträglichkeitsprüfung. Handkommentar, Baden-Baden 2019.
Peters Hans-Joachim, Hesselbarth Thorsten, Peters Frederike, Umweltrecht, Stuttgart 2016.
Pfeiffer Thomas, Die Bedeutung des privatrechtlichen Immissionsschutzes, Frankfurt am Main 1987.
Pfohl Michael, Das 45. StrÄndG – Neue Herausforderungen für die Praxis der Strafverfolgung in Umweltstrafsachen, [w:] Das Umweltstrafrecht nach dem 45. Strafrechtsänderungsgesetz, red. M. Kloepfer, M. Heger, Berlin 2015.
Piątkowski Józef Stanisław, Siła wyższa jako podstawa wyłączenia odpowiedzialności z art. 152, 153 k.z., Nowe Prawo 1963, nr 1.
Picht Georg, Pojęcie odpowiedzialności, [w:] Odwaga utopii, G. Picht, Warszawa 1981.
Picker Eduard, Zur Beseitigungshaftung nach § 1004 BGB – eine Apologie – zugleich ein Beitrag zur bürgerlich-rechtlichen Haftungsdogmatik, [w:] Festschrift für Joachim Gernhuber zum 70. Geburtstag, red. H. Lange, K. Wolfgang Nörr, H.P. Westermann, Tübingen 1993.
Pilarczyk Andrzej, Pilarczyk Ewa, Konstytucyjne gwarancje ochrony środowiska na przykładzie nałożonych kar przez wojewódzkich inspektorów środowiska, Zeszyty Naukowe Collegium Witelona 2022, nr 43(2).
Pöttker Erik, Klimahaftungsrecht. Die Haftung für die Emission von Treibhausgasen in
Deutschland und den Vereinigten Staaten von Amerika, Tübingen 2014.
Potulski Jacek, Warylewski Jarosław, Ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary. Komentarz, Warszawa 2004.
Prawo ochrony środowiska, red. M. Górski, Warszawa 2021.
Pyziak-Szafnicka Małgorzata, Odpowiedzialność cywilna prowadzącego przedsiębiorstwo za szkodę ekologiczną, [w:] Studia z prawa prywatnego. Księga pamiątkowa ku czci prof. Biruty Lewaszkiewicz-Petrykowskiej, red. A. Szpunar, Łódź 1997.
Pyziak-Szafnicka Małgorzata, Wpływ prawa niemieckiego na polskie prawo prywatne, [w:] Związki prawa polskiego z prawem niemieckim, red. A. Liszewska, K. Skotnicki, Łódź 2006.
Radecki Wojciech, Kary pieniężne w ochronie środowiska, Bydgoszcz 1996.
Radecki Wojciech, Kodeks karny. Część szczególna, t. 1, red. A. Wąsek, R. Zawłocki, Warszawa 2010.
Radecki Wojciech, Ochrona środowiska w europejskim prawie karnym, Chemik 2011, t. 65, nr 8.
Radecki Wojciech, Odpowiedzialność administracyjna w ochronie środowiska. Studium prawnoporównawcze, Wrocław 1985.
Radecki Wojciech, Odpowiedzialność prawna w ochronie środowiska, Warszawa 2002.
Radecki Wojciech, Odpowiedzialność za przestępstwa przeciwko środowisku w prawie międzynarodowym i unijnym (część 1), Consilium Iuridicum 2023, nr 6.
Radecki Wojciech, Przestępstwa przeciwko środowisku jako problem kodyfikacyjny (na przykładzie prawa niemieckiego), Przegląd Prawa i Administracji 1995, t. 32.
Radecki Wojciech, Szczególne dziedziny prawa karnego. Prawo karne wojskowe, skarbowe i pozakodeksowe, t. 11, red. M. Bojarski, Warszawa 2018.
Radecki Wojciech, Ustawa o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie. Komentarz, Warszawa 2007.
Radecki Wojciech, Znamiona ocenne w rozdziale XXII kodeksu karnego. Przestępstwa przeciwko środowisku, Ius Novum 2008, nr 1.
Radwański Zbigniew, Olejniczak Adam, Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2016.
Radwański Zbigniew, Zobowiązania – część ogólna, wyd. 5, Warszawa 2005.
Radziszewski Edward, Prawo ochrony środowiska. Przepisy i komentarz, Warszawa 2003.
Rakoczy Bartosz, Ciężar dowodu w polskim prawie ochrony środowiska, Warszawa 2010.
Rakoczy Bartosz, Cywilnoprawne aspekty ustawy o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie, Studia z Zakresu Prawa, Administracji i Zarządzania UKW 2013, t. 4.
Rakoczy Bartosz, Koncepcja współczesnego prawa ochrony środowiska a jego dynamiczny rozwój, Przegląd Prawa Ochrony Środowiska 2012, nr 2.
Rakoczy Bartosz, Ograniczenie praw i wolności jednostki ze względu na ochronę środowiska w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Toruń 2006.
Rakoczy Bartosz, Od prawa ochrony środowiska do prawa środowiska. Ewolucja aksjologii prawnych podstaw ochrony środowiska, Przegląd Filozoficzny 2016, nr 2(98).
Rakoczy Bartosz, Odpowiedzialność za szkody łowieckie, Warszawa 2016.
Rakoczy Bartosz, Ciechanowicz-McLean Janina, Bukowski Zbigniew, Prawo ochrony środowiska. Komentarz, Warszawa 2008.
Rakoczy Bartosz, Skarb Państwa i jednostki samorządu terytorialnego jako powodowie w sprawach z zakresu ochrony środowiska, Gdańskie Studia Prawnicze 2009, nr 22.
Rakoczy Bartosz, Szkoda w środowisku a szkoda wyrządzona oddziaływaniem na środowisko, [w:] Wybrane problemy prawa ochrony środowiska, red. B. Rakoczy, M. Pchałek, Warszawa 2010.
Rakoczy Bartosz, Szuma Karolina, Norme in materia ambientale – Codice dell’ambiente. Włoski kodeks środowiskowy, Warszawa 2013.
Rakoczy Bartosz, Ustawa o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy publicznych.
Komentarz, Warszawa 2012.
Reiter Birgit, Entschädigungslösungen für durch Luftverunreinigungen verursachte Distanz- und Summationsschäden, Berlin 1998.
Rehbinder Eckhard, Ziele, Grundsätze, Strategien und Instrumente, [w:] Grundzüge des Umweltrechts, red. E. Rehbinder, A. Schink, Berlin 2018.
Rengier Rudolf, Zur Bestimmung und Bedeutung der Rechtsgüter im Umweltstrafrecht, Neue Juristische Wochenzeitschrift 1990, z. 40.
Rogall Klaus, Die Verwaltungsakzessorietät des Umweltstrafrechts – alte Streitfragen, neues Recht, Goltdammer’s Archiv für Strafrecht 1995, t. 142, z. 7.
Ronellenfitsch Michael, Wolf Rüdiger, Ausbau des Individualschutzes gegen Umweltbelastungen als Aufgabe des bürgerlichen und öffentlichen Rechts, Neue Juristische Wochenzeitschrift 1986, z. 32.
Ronzani Marco, Erfolg und individuelle Zurechnung im Umweltstrafrecht: Eine Studie zur Funktionalität der Strafrechtdogmatik im Umweltschutzrecht unter besonderer Berücksichtigung des Schweitzer Rechtes, Freiburg im Breigau 1992.
Rothenfußer Christoph, Kausalität und Nachteil, München 2003.
Röckrath Luidger, Kausalität, Wahrscheinlichkeit und Haftung, München 2004.
Rotko Jerzy, Instrumenty administracyjnoprawnej ochrony środowiska w RFN, Wrocław 1998.
Rotko Jerzy, Kodeksowe pozwolenie zintegrowane a sektorowe pozwolenie wodnoprawne – doświadczenia niemieckie, Studia Prawnicze 2017, z. 2(210).
Rotko Jerzy, Ustawa zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec a ochrona środowiska, Studia Prawnicze 1983, z. 1(75).
Rudolphi Hans-Joachim, Primat des Strafrechts im Umweltschutz?, Neue Zeitschrift für Strafrecht 1984, z. 6.
Sack Hans-Joachim, Umweltschutz-Strafrecht, München 2022.
Safian Marek, Czyny niedozwolone. Art. 415-449, [w:] Kodeks cywilny. Tom 1. Komentarz, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2020.
Saliger Frank, Umweltstrafrecht, München 2020.
Saurer Johannes, Die Verwaltungsakzessorietät des Umweltstrafrechts – Eine Koordinationsstrategie im Wandel, Die Verwaltung: Zeitschrift für Verwaltungsrecht und Verwaltungswissenschaften 2017, t. 50, z. 3.
Schall Hero, Systematische Übersicht der Rechtsprechung zum Umweltstrafrecht – 1. Teil, Neue Zeitschrift für Strafrecht – Rechtsprechungsreport 2005, z. 2.
Schall Hero, Umweltschutz durch Strafrecht: Anspruch und Wirklichkeit, Neue Juristische
Wochenschrift 1990, t. 43, z. 20.
Scheidler Alfred, Die Feinstaub-Entscheidung des EuGH und Ihre Auswirkungen auf Industrie- und Gewerbebetriebe, Zeitschrift für Gewerbe- und Wirtschaftsverwaltungsrecht 2009, z. 7.
Scheider Alfred, Die neuen Nachsorgepflichten für Betreiber von Anlagen nach der Industrieemissions-Richtlinie, Zeitschrift für Umweltrecht 2013, z. 5.
Scheidler Alfred, Integrative Elemente im Immissionsschutzrecht, Natur und Recht 2008, t. 30, z. 11.
Scherer-Leydecker Christian, Rausch Anne, Bodenschutzrecht, [w:] Grundzüge des Umweltrechts, red. E. Rehbinder, A. Schink, Berlin 2018.
Schimikowski, Peter, Umwelthaftungsrecht und Umwelthaftpflichtversicherung, Karlsruhe 2002.
Schink Alexander, Die Verbesserungsgenehmigung nach § 6 Abs. 3 BImSchG, Natur und Recht 2011, t. 33, z. 4.
Schlacke Sabine, Umweltrecht, Baden-Baden 2021.
Schmidt-Salzer Joachim, Kommentar zum Umwelthaftungsrecht, Heidelberg 1992.
Schmidt-Salzer Joachim, Umwelthaftpflicht und Umwelthaftpflichtversicherung (IV), Zeitschrift für Versicherungsrecht, Haftungs- und Schadensrecht 1992, t. 44.
Schomerus Thomas, Klimaschutz- und Umweltenergierecht, [w:] Grundzüge des Umweltrechts, red. E. Rehbinder, A. Schink, Berlin 2018.
Schulz Sönke E., Landesrecht Schleswig-Holstein, red. U. Schliesky, Baden-Baden 2021.
Schulze Reiner, Bürgerliches Gesetzbuch. Handkommentar, Baden-Baden 2014.
Schwartländer Johannes, Verantwortung, [w:] Handbuch philosophischer Grundbegriffe, t. 6, red. H. Krings, H.M. Baumgarten, C. Wild, München 1974.
Seeger Stefan A., Verantwortung: Tradition und Dekonstruktion, Würzburg 2010.
Seibert Max-Jürgen, Aktuelle Rechtsprechung zum Immissionsschutzrecht, Deutsches Verwalt-
ungsblatt 2013, z. 10.
Serwach Małgorzata, Wina jako zasada odpowiedzialności cywilnej oraz okoliczność zwalniająca z obowiązku naprawienia szkody, Wiadomości Ubezpieczeniowe 2009, nr 1.
Shearman David, Smith Joseph Wayne, The Climate Change Challenge and the Failure of
Democracy, Westport 2007.
Sina Stephan, Duin Laurens, Tröltzsch Jenny, Umweltdelikte 2021. Auswertung von Statistiken, Dessau-Roßlau 2023.
Skoczylas Józef J., Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną środowisku, Przegląd Sądowy 2008, nr 7–8.
Skoczylas Józef J., Pojęcie i rodzaje odpowiedzialności prawnej w ochronie środowiska, Zeszyty Naukowe SGSP 2011, nr 41.
Skowrońska-Bocian Elżbieta, Warciński Michał, Mienie. Art. 44–554, [w:] Kodeks cywilny. Tom 1.
Komentarz, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2020.
Skowrońska-Bocian Elżbieta, Warciński Michał, Treść i wykonywanie własności. Art. 140–154, [w:] Kodeks cywilny. Tom 1. Komentarz, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2020.
Smith Joseph Wayne, Shearman David, Climate Change Litigation: Analysis the Law, scientific evidence and impacts on the environment, health and property, Adelaide 2006.
Solan Magdalena, Padrak Krzysztof, Odpowiedzialność cywilnoprawna w Prawie ochrony środowiska, Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego 2009, nr 5.
Sparwasser Reinhard, Engel Rüdiger, Voßkuhle Andreas, Umweltrecht: Grundzüge des
öffentlichen Umweltschutzrechts, Heidelberg 2003.
Spinoza Baruch, Etyka. W porządku geometrycznym dowiedziona, Warszawa 2008.
Spotowski Andrzej, Funkcja niebezpieczeństwa w prawie karnym, Warszawa 1990.
Steffen Erich, Verschuldenshaftung oder Gefährdungshaftung für Umweltschäden, Neue Juristische Wochenzeitschrift 1990, z. 30.
Steinberg Rudolf, Die Bewertung der Umweltauswirkungen eines Vorhabens nach dem Gesetz über die Umweltverträglichkeitsprüfung (UVPG), Deutsches Verwaltungsblatt 1990.
Stelmachowski Andrzej, Zarys teorii prawa cywilnego, Warszawa 1998.
Stelmasiak Jerzy, Realizacja konstytucyjnego prawa do środowiska, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1997.
Stokłosa Katarzyna, Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych na nowych zasadach a obecne rozwiązania prawne. Wybrane zagadnienia, Zeszyty Prawnicze 19/2019.
Strugała Radosław, Czyny niedozwolone. Art. 415–449, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red.
E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2023.
Swiss Re, Natural Catastrophes and Man-Made Disasters 2005: High Earthquake Casualties, New Dimension in Windstorm Losses, Sigma 2006, nr 2.
Swiss Re, Natural Catastrophes in 2021, Sigma 2022, nr 1.
Szlachetko Katarzyna, Zielińska-Dąbkowska Karolina M., O (bez)skuteczności prawa polskiego wobec antropogenicznych zanieczyszczeń światłem sztucznym (ang. man-made light pollution), Przegląd Prawa Publicznego 2021, nr 5(170).
Teichmann Arndt, [w:] Bürgerliches Gesetzbuch. Kommentar, red. R. Stürner, München 2018.
The Carbon Majors Database: Launch Report, kwiecień 2024.
Treml Alfred K., Überlebensethik: Stichworte zur praktischen Vernunft im Schatten der ökolo-
gischen Krise, t. 1. Tübingen-Hamburg 1992.
UK Climate Impacts Programme, Climate Change Scenarios for the United Kingdom, the
UKCIP02 Scientific Report, Norwich 2002.
van der Ven Joseph J.M., Verantwortung und Verantwortlichkeit, [w:] Schuld und Verantwortung, red. H.M. Baumgartner, A. Eser, Tübingen 1983.
Verheyen Roda, Climate Change Damage and International Law. Prevention, Duties and State Responsibility, Leiden 2005.
Verheyen Roda, Lührs Michael, Klimaschutz durch Gerichte in den USA – 2.Teil: Zivilrecht, [w:] Zeitschrift für Umweltrecht, Bremen 2009.
Wagner Gerhard, Das neue Umweltschadensgesetz, Zeitschrift für Versicherungsrecht, Haftungs- und Schadensrecht 2008, t. 59, z. 13.
Wagner Gerhard, Die gemeinschaftsrechtliche Umwelthaftung aus der Sicht des Zivilrechts,
Umwelt- und Technikrecht 2005, t. 81.
Wagner Gerhard, Umweltschutz mit zivilrechtlichen Mitteln, Natur und Recht 1992, t. 5, z. 14.
Warkałło Witold, Odpowiedzialność odszkodowawcza. Funkcje, rodzaje, granice, Warszawa 1972.
Warkałło Witold, Siła wyższa jako zasada nieodpowiedzialności i domniemanie przypadkowości szkody, Państwo i Prawo 1949, nr 9–10.
Westermann Harm Peter, Das private Nachbarrecht als Instrument des Umweltschutzes, [w:] Umweltschutz und Privatrecht, Umwelt- und Technikrecht, t. 11, Düsseldorf 1990.
Westermann Harry, Sachenrecht, Heidelberg 1998.
Wickel Martin, Die Abscheidung und Speicherung von Kohlendioxid (Carbon Capture and Storage) – Eine neue Technik als Herausforderung für das Umweltrecht, Zeitschrift für Umweltrecht 2011, z. 3.
Wieland Wolfgang, Verantwortung – Prinzip der Ethik?, Heidelberg 1999.
Wielec Marcin, Przestępczość środowiskowa – wprowadzenie do problematyki, [w:] Przestępczość środowiskowa – współczesne wyzwanie dla organów ścigania oraz Inspekcji Ochrony Środowiska, red. M. Wielec, Warszawa 2022.
Wiese Götz Tobias, Wahrscheinlichkeitshaftung, [w:] Zeitschrift für Rechtspolitik, München–Frankfurt, 1998.
Winkelbauer Wolfgang, Zur Verwaltungsakzessorietät des Umweltstrafrechts, [w:] Festschrift
für Theodor Lenckner zum 70. Geburtstag, red. A. Esser, München 1998.
Wojciechowski Paweł, Model odpowiedzialności administracyjnej w prawie żywnościowym, Warszawa 2016.
Wołodkiewicz Witold, Zabłocka Maria, Prawo rzymskie. Instytucje, Warszawa 2014.
Zagrobelny Krzysztof, Przepisy ogólne. Art. 353–3651, [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red.
E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2023.
Zehn neue Staatsanwälte für Umweltkriminalität in NRW, Süddeutsche Zeitung z 14 listopada 2022 r.
Ziemiak Michał P., Karolak Magdalena, Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez przedsiębiorstwo wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody (art. 435 k.c.). Rozważania de lege lata i de lege ferenda na kanwie orzecznictwa sądowego i poglądów Profesora Jana Łopuskiego, Prawo i Więź 2020, nr 3(33).
Wykaz orzeczeń
Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 19 listopada 2014 r., C. 404/13, ECLI:EU:C:2014:2382.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 1952 r., 962/51, OSN 1954/1/2.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 1962 r., I CR 460/62, LEX nr 1634668.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 lipca 1973 r., II CR 233/73, OSPiKA 1974/9/190.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 1974 r., I CR 46/74, OSPiKA 1976/9/172.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 1977 r., IV CR 185/77, LEX nr 7942.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 grudnia 1979 r., III CRN 249/79, OSNC 1980/7-8/144.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 października 1982 r., I CR 160/82, OSP 1985/12/224.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 1983 r., III CRN 100/83, OSNC 1984/1/10.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1985 r., II CR 149/85, OSNC 1986/10/162.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 1988 r., II CR 315/88, LEX nr 5274.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1992 r., I CRN 188/92, OSNC 1993/5/90.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 lipca 2000 r., II CKN 1123/98, LEX nr 50888.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 stycznia 2001 r., V CKN 190/00, LEX nr 52421.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 2001 r., II UKN 424/00, OSNP 2003, nr 6, poz. 155.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2003 r., I CKN 497/01, LEX nr 121698.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2006 r., III CSK 135/05, LEX nr 201033.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2008, III CSK 360/07, LEX nr 424387.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2009 r., IV CSK 207/09, OSNC 2010/4/58.
Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2014 r., I CSK 501/13, OSNC 2015/5/62.
Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lutego 2018 r., II OSK 2524/17, LEX
nr 2471012.
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 19 listopada 2019 r., III APa 15/19, LEX nr 2750252.
Wyrok Federalnego Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 września 1983 r., 4 C 55/80, NJW 1984, 2174.
Wyrok Federalnego Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2002 r., 1 BvR 558/91,
1 BvR 1428/91, BVerfGE 105, 252–279.
Uchwała Federalnego Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 marca 2021 r., 1 BvR 2656/18, BVerfGE 157, 30.
Wyrok Federalnego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 1956 r., VI ZR 166/56, VersR 1957, 112.
Wyrok Federalnego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 9 grudnia 1958 r., VI ZR 199/57, BGHZ 29, 65.
Wyrok Federalnego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 1970 r., II ZR 133/68, BGHZ 55, 153.
Wyrok Federalnego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 18 września 1984 r., VI ZR 223/82, BGHZ 92, 143.
Wyrok Federalnego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 31 października 1986 r., 2 StR 33/86, NJW 1987, 1280.
Wyrok Federalnego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 8 marca 1990 r., III ZR 81/88, BGHZ 110, 313.
Wyrok Federalnego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 20 marca 1990 r., 1 StR 283/89, NJW 1990, 1674.
Wyrok Federalnego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 20 lutego 1991 r., 2 StR 478/90, NVwZ 1991, 1023.
Wyrok Federalnego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 1991 r., 4 StR 179/91, NJW 1992, 122,
Wyrok Federalnego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 19 sierpnia 1992, 2 StR 86/92, NJW 1992, 3247.
Wyrok Federalnego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 19 lutego 2008 r., XI ZR 170/07, BGHZ 175, 276.
Wyrok Federalnego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 23 października 2013 r., 5 StR 505/12, NJW 2014, 91.
Wyrok Federalnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 września 1981 r., 4 B 114/81, NJW 1982, 348.
Wyrok Federalnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 października 1982 r., 7 C 50.78, NJW 1983, 1507.
Wyrok Federalnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 grudnia 1989 r., 7 C 35.87, BVerwGE 84, 220.
Wyrok Federalnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2003 r., 7 C 19/02, BVerwGE 119, 329.
Wyrok Federalnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 stycznia 2010 r., 1 BvR 1627/09, BVerwGE 16, 473.
Wyrok Federalnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2012 r., 4 C 11.11, BVerwGE 145, 290.
Wyrok Federalnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 lutego 2018 r., 7 C 30.17, BVerwGE 161, 201.
Wyrok Federalnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 maja 2018 r., 1 VR 3.18, juris Rn. 21.
Wyrok Wyższego Sądu Administracyjnego dla kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia w Münster z dnia 27 listopada 2008, 8 B 1476/08, DVBl 2009, 456.
Wyrok Wyższego Sądu Administracyjnego dla kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia w Münster z dnia 30 stycznia 2017 r., 8 A 1692/14, DÖV 2017, 606.
Wyrok Wyższego Sądu Administracyjnego Dolnej Saksonii w Lüneburgu z dnia 20 marca
1997 r., 7 L 2062/95, NJW 1998, 398.
Wyrok Wyższego Sądu Administracyjnego Dolnej Saksonii w Lüneburgu z dnia 19 grudnia 2013 r., 12 LA 72/13, DÖV 2014, 311.
Wyrok Sądu Okręgowego we Frankfurcie z dnia 8 czerwca 2005 r., 5/33 Ns 8910 Js 219753/03, NZM 2005, 679.
Wyrok Sądu Okręgowego w Hanau, sygn. akt z dnia 12 listopada 1987 r., 6 Js 13470/84, NJW 1988, 571.
Wykaz aktów prawnych
Bundesgesetzblatt z dnia 23 maja 1949 r., BGBl. I s. 1.
Bundesgesetzblatt z dnia 30 marca 1971 r., BGBl. I s. 2550.
Bundesgesetzblatt z dnia 5 sierpnia 1971 r., BGBl. I s. 1234.
Bundesgesetzblatt z dnia 2 maja 1975 r., BGBl. I s. 1037.
Bundesgesetzblatt z dnia 18 grudnia 1975 r., BGBl. I s. 3133.
Bundesgesetzblatt z dnia 4 stycznia 1978 r., BGBl. I s. 145.
Bundesgesetzblatt z dnia 15 lipca 1985 r., BGBl. I s. 1565.
Bundesgesetzblatt z dnia 19 lutego 1987 r., BGBl. I s. 602.
Bundesgesetzblatt z dnia 15 grudnia 1989 r., BGBl. I s. 2198.
Bundesgesetzblatt z dnia 20 czerwca 1990 r., BGBl. I s. 2066.
Bundesgesetzblatt z dnia 10 grudnia 1990 r., BGBl. I s. 2634.
Bundesgesetzblatt z dnia 10 grudnia 1990 r., BGBl. I s. 2694.
Bundesgesetzblatt z dnia 19 marca 1991 r., BGBl. I s. 686.
Bundesgesetzblatt z dnia 30 czerwca 1993 r., BGBl. I s. 1433.
Bundesgesetzblatt z dnia 17 marca 1998 r., BGBl. I s. 502.
Bundesgesetzblatt z dnia 13 listopada 1998 r., BGBl. I s. 3322.
Bundesgesetzblatt z dnia 20 lipca 2000 r., BGBl. I s. 1045.
Bundesgesetzblatt z dnia 20 lutego 2001 r., BGBl. I s. 305, 317.
Bundesgesetzblatt z dnia 21 sierpnia 2001 r., BGBl. I s. 2180.
Bundesgesetzblatt z dnia 2 stycznia 2002 r., BGBl. I s. 42.
Bundesgesetzblatt z dnia 27 czerwca 2002 r., BGBl. I s. 2076.
Bundesgesetzblatt z dnia 23 stycznia 2003 r., BGBl. I s. 102.
Bundesgesetzblatt z dnia 5 marca 2003 r., BGBl. I s. 310, 919.
Bundesgesetzblatt z dnia 18 stycznia 2005 r., BGBl. I s. 114.
Bundesgesetzblatt z dnia 12 grudnia 2005 r., BGBl. I s. 3394.
Bundesgesetzblatt z dnia 19 lipca 2007 r. BGBl. I s. 1462.
Bundesgesetzblatt z 14 listopada 2007 r., BGBl. I s. 666.
Bundesgesetzblatt z dnia 31 lipca 2009 r., BGBl. I s. 2585.
Bundesgesetzblatt z dnia 29 lipca 2009 r., BGBl. I s. 2542.
Bundesgesetzblatt z dnia 26 stycznia 2010 r., BGBl. I s. 38.
Bundesgesetzblatt z dnia 2 sierpnia 2010 r., BGBl. I s. 1065.
Bundesgesetzblatt z dnia 8 grudnia 2010 r., BGBl. I s. 1849.
Bundesgesetzblatt z dnia 21 lipca 2011 r., BGBl. I s. 1475.
Bundesgesetzblatt z dnia 6 lutego 2012 r., BGBl. I s. 148, 1281.
Bundesgesetzblatt z dnia 24 lutego 2012 r., BGBl. I s. 212.
Bundesgesetzblatt z dnia 6 marca 2013 r., BGBl. I s. 367.
Bundesgesetzblatt z dnia 2 maja 2013 r., BGBl. I s. 1021, 1044, 3754.
Bundesgesetzblatt z dnia 17 maja 2013 r., BGBl. I s. 1274.
Bundesgesetzblatt z dnia 17 lipca 2013 r., BGBl. I s. 2538.
Bundesgesetzblatt z dnia 28 sierpnia 2013 r., BGBl. I s. 3498, 3991.
Bundesgesetzblatt z dnia 21 lipca 2014 r., BGBl. I s. 1066.
Bundesgesetzblatt z dnia 18 sierpnia 2014 r., BGBl. I s. 1447.
Bundesgesetzblatt z dnia 18 sierpnia 2014 r., BGBl. I s. 1453.
Bundesgesetzblatt z dnia 27 października 2014 r., BGBl. I s. 1643.
Bundesgesetzblatt z dnia 15 marca 2017 r., BGBl. I s. 483.
Bundesgesetzblatt z dnia 31 maja 2017 r., BGBl. I s. 1440.
Bundesgesetzblatt z dnia 3 listopada 2017 r., BGBl. I s. 3634.
Bundesgesetzblatt z dnia 11 kwietnia 2019 r., BGBl. I s. 432.
Bundesgesetzblatt z dnia 1 grudnia 2019 r., BGBl. I s. 2728.
Bundesgesetzblatt z dnia 12 grudnia 2019 r., BGBl. I s. 2513.
Bundesgesetzblatt z dnia 18 marca 2021 r., BGBl. I s. 540.
Bundesgesetzblatt z dnia 6 lipca 2021 r., BGBl. I s. 2514.
Dz. Urz. UE C 118 z dnia 7 kwietnia 2021 r.
Dz. Urz. UE L 143 z dnia 30 kwietnia 2004 r.
Dz. Urz. UE L 152 z dnia 11 czerwca 2008 r.
Dz. Urz. UE L 328 z dnia 6 grudnia 2008 r.
Dz. Urz. UE L 286 z dnia 31 października 2009 r.
Dz. Urz. UE L 197 z dnia 24 lipca 2012 r.
Dz. Urz. UE L 344 z dnia 17 grudnia 2016 r.
Dz. Urz. UE L 334 z dnia 31 grudnia 2018 r.
Dz. Urz. WE L 103 z dnia 25 kwietnia 1979 r.
Dz. Urz. WE L 205 z dnia 22 lipca 1992 r.
Dz. Urz. WE L 327 z dnia 22 grudnia 2000 r.
Dz. Urz. WE L 106 z dnia 17 kwietnia 2001 r.
Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93.
Dz. U. z 1987 r. Nr 17, poz. 101.
Dz. U. z 1990 r. Nr 16, poz. 95.
Dz. U. z 1991 r. Nr 32, poz. 131.
Dz. U. z 1992 r. Nr 98, poz. 490.
Dz. U. z 1996 r. Nr 132, poz. 622.
Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483.
Dz. U. z 1998 r. Nr 91, poz. 576.
Dz. U. z 1998 r. Nr 91, poz. 578.
Dz. U. z 1999 r. Nr 6, poz. 42.
Dz. U. z 2001 r. Nr 3, poz. 18.
Dz. U. z 2001 r. Nr 62, poz. 627.
Dz. U. z 2001 r. Nr 115, poz. 1229.
Dz. U. z 2001 r. Nr 138, poz. 1545.
Dz. U. z 2002 r. Nr 130, poz. 1112.
Dz. U. z 2002 r. Nr 197, poz. 1661.
Dz. U. z 2004 r. Nr 92, poz. 880.
Dz. U. z 2007 r. Nr 75, poz. 493.
Dz. U. z 2008 r. Nr 199, poz. 1227.
Dz. U. z 2009 r. Nr 31, poz. 206.
Dz. U. z 2009 r. Nr 130, poz. 1070.
Dz. U. z 2013 r. poz. 21.
Dz. U. z 2015 r. poz. 881.
Dz. U. z 2015 r. poz. 1223.
Dz. U. z 2018 r. poz. 646.
Dz. U. z 2018 r. poz. 649.
Dz. U. z 2019 r. poz. 1097.
Dz. U. z 2020 r. poz. 1337.
Dz. U. z 2020 r. poz. 2065.
Dz. U. z 2022 r. poz. 470.
Dz. U. z 2022 r. poz. 546.
Dz. U. z 2022 r. poz. 883.
Dz. U. z 2022 r. poz. 1680.
Dz. U. z 2022 r. poz. 1726.
Dz. U. z 2022 r. poz. 2151.
Dz. U. z 2023 r. poz. 465.
Dz. U. z 2023 r. poz. 633.
Dz. U. z 2023 r. poz. 1072.
Dz. U. z 2023 r. poz. 1082.
Dz. U. z 2023 r. poz. 1123.
Dz. U. z 2023 r. poz. 1550.
Dz. U. z 2023 r. poz. 1580.
Gesetzblatt Baden-Würtemberg z dnia 3 grudnia 2013 r., GBl. 2013, 389.
Gesetzblatt Baden-Würtemberg z dnia 7 lutego 2023 r., GBl. 2023, 26.
Gesetz- und Verordnungsblatt für Schleswig-Holstein z 1992 r., 243, 534.
Gesetz- und Verordnungsblatt für Schleswig-Holstein z 7 marca 2017 r., GVOBl. Schl.-H. s. 124.
Gesetz- und Verordnungsblatt Nordrhein-Westfalen z dnia 8 lipca 2016 r., GV. NRW. s. 618.
Gesetz- und Verordnungsblatt Nordrhein-Westfalen z dnia 16 lipca 2021 r., GV. NRW. s. 908.
Wykaz pozostałych źródeł
Bundestagsdrucksache z dnia 13 grudnia 1978 r., nr 8/2382.
Bundestagsdrucksache z dnia 4 lutego 1980 r., nr 8/3633.
Bundestagsdrucksache z dnia 9 czerwca 1988 r., nr 11/2447.
Bundestagsdrucksache z dnia 23 lutego 1990 r., nr 126/90
Bundestagsdrucksache z dnia 10 maja 1990 r., nr 11/7104.
Bundestagsdrucksache z dnia 5 marca 1991 r., nr 12/192.
Bundestagsdrucksache z dnia 5 kwietnia 1994 r., nr 12/7300.
Bundestagsdrucksache z dnia 14 stycznia 1997 r., nr 13/6701.
Bundestagsdrucksache z dnia 6 kwietnia 2011 r., nr 17/5391.
Bundestagsdrucksache z dnia 15 sierpnia 2012 r., nr 17/10486.
Entscheidungen des Bundesgerichtshofes in Zivilsachen, t. 27.
Entscheidungen des Bundesgerichtshofes in Zivilsachen, t. 35.
Gemeinsames Ministerialblatt z dnia 8 września 1964 r., GMBl. s. 433.
PN-ISO 4225:1999, Jakość powietrza. Zagadnienia ogólne. Terminologia, 1999.
PN-ISO 4225/Ak:1999, Jakość powietrza. Zagadnienia ogólne. Terminologia (Arkusz krajowy), 1999.
Wykaz źródeł internetowych
DWDS Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache, Berlin Brandenburgische Akademie der Wissenschaft, https://www.dwds.de/d/wb-dwdswb.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CONSIL:ST_16171_2022_INIT.
https://www1.wdr.de/nachrichten/westfalen-lippe/landwirt-lippe-volkswagen-klage-100.html.
https://www.nw.de/nachrichten/zwischen_weser_und_rhein/23256501_Warum-dieser-Detmolder-Biobauer-gegen-Volkswagen-klagt.html, https://www.westfalenspiegel.de/bauer-gegen-volkswagen/.