Od doświadczeń zawodowych do profesjonalizmu pedagogów. Analiza fenomenograficzna

Spis treści:

Wprowadzenie
Kilka dni z dziennika pracy pedagoga – Iwona

Rozdział 1. Profesjonalizm w zawodzie pedagoga. Koncepcje, wymiary i rola w kształtowaniu tożsamości zawodowej

1.1. Profesjonalizm i jego wymiary
1.2. Procedura awansu zawodowego jako ścieżka budowania profesjonalizmu pedagogów
1.3. Pedagog jako refleksyjny praktyk i badacz procesów edukacyjnych
1.4. Nowe ujęcie profesjonalizmu pedagogów

Rozdział 2. Rola szkoły w dorastaniu uczniów – od adolescencji ku dorosłości w zmieniającym się świecie

2.1. Szybkozmienna rzeczywistość – co to znaczy dla rozwoju i pracy pedagoga
2.2. Specyfika okresu dorastania
2.3. Kamienie milowe okresu adolescencji w procesie stawania się dorosłym
2.4. Relacja wychowawcza jako fundament pracy pedagoga

Rozdział 3. Organizacja pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkole i placówce

3.1. Podstawy prawne pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkołach i placówkach oświatowych
3.2. Procedury i wypracowane rozwiązania dotyczące udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkołach
3.3. Indywidualny Program Edukacyjno-Terapeutyczny
3.4. Szkolna ocena funkcjonalna
3.5. Pedagog specjalny – nowy specjalista w szkole
3.6. Propozycja modelu pracy zespołu wychowawczego

Rozdział 4. Metodologia badań własnych

4.1. Cel i problematyka badań
4.2. Wybór strategii badawczej oraz metody badań
4.3. Problemy badawcze oraz dobór osób badanych
4.4. Wywiad fokusowy jako technika zbierania danych
4.5. Organizacja i przebieg badań
4.6. Proces gromadzenia danych
4.7. Fenomenografia jako perspektywa analizy danych oraz ich interpretacji
4.8. Refleksja ponad technologią – perspektywa fenomenograficzna bez programów do analizy danych
4.9. Identyfikacja i minimalizacja ryzyk w badaniu
4.10. Etyka badań pedagogicznych

Rozdział 5. Prezentacja wyników – perspektywa fenomenograficzna

5.1. Działania pedagogów w odpowiedzi na złożone potrzeby uczniów i szkoły
5.2. Współpraca z uczestnikami procesu wychowania i edukacji w szkole
5.3. Wprowadzanie modelu edukacji włączającej w odpowiedzi na złożone trudności rozwojowe uczniów i zaburzenia psychiczne
5.4. Przeciążenie emocjonalne pedagogów i potrzeba systemowego wsparcia
5.5. Korzystanie z nowych technologii i mediów społecznościowych przez pedagogów, uczniów i rodziców

Rozdział 6. Konceptualizacje profesjonalizmu w doświadczeniach pedagogów – analiza danych

Zakończenie
Osobiste refleksje pedagoga – wymiary profesjonalizmu
Bibliografia
Spis schematów
Spis tabel
Nota o autorce

Ablewicz, K. (2006). Miejsce badań fenomenologicznych w poznawaniu sytuacji wycho-
wawczych. W: D. Kubinowski, M. Nowak (red.), Metodologia pedagogiki zorientowanej 
humanistycznie (s. 181−187). Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Arnett, J.J. (2015). Emerging adulthood: The winding road from the late teens through the 
twenties (2nd ed.). Oxford University Press.
Arnett, J.J. (2000). Emerging adulthood: A theory of development from the late teens 
through the twenties. American Psychologist, 55(5), 469–480.
Badanie jakości życia dzieci i młodzieży, perspektywa dzieci − 2021 i ich rodziców − 2022, 
Rzecznik Praw Dziecka. Raport metodologiczny.
Bakiera, L. (2009). Czy dorastanie musi być trudne? Warszawa: Wydawnictwo Naukowe 
Scholar.
Bałachowicz, J. (2015). Od indywidualizacji do personalizacji. Nowe obszary zadań i kom-
petencji nauczyciela wczesnej edukacji. W: E. Smak, A. Włoch, M. Grabiec (red.). 
Diagnozowanie i terapia uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (s. 33–51). 
Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Bauman, Z. (1997). Postmodernity and its Discontents. John Wiley & Sons.
Beck, U., Giddens, A., Lash, S. (2009). Modernizacja refleksyjna. Polityka, tradycja i estetyka 
w porządku społecznym nowoczesności. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Bee, H. (2004).Psychologia rozwoju człowieka. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka 
Bobik, B. (2020a). Instytucjonalne, środowiskowe i indywidualne uwarunkowania funkcjo-
nowania pedagoga szkolnego. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Bobik, B. (2020b). Próba ujęcia modelu pracy pedagoga w kontekście środowiska szkolne-
go. Kultura – Przemiany – Edukacja, 8, 65–75. https://doi.org/10.15584/kpe.2020.8.5
Bodanko, A. (2010). Profesjonalizm, profesjonalista, profesjonalizacja. W: K.M. Czarnecki, 
B. Pietrulewicz (red.), Leksykon profesjologiczny. Sosnowiec: Wyższa Szkoła Humanitas.
Brzezińska, A.I., Appelt, K., Ziółkowska, B. (2016). Psychologia rozwoju człowieka. Sopot: 
Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Brzezińska, A.I. (2024). Możliwość dokonywania wyboru jako podstawa rozwoju w okresie 
dzieciństwa i dorastania oraz warunek pomyślnego startu w dorosłość. W: A.I. Brzeziń-
ska (red.), Wkraczanie w dorosłość w szybkozmiennym świecie (s. 179−213). Warszawa: 
Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Brzóska, A. (2021). Pedagog szkolny w polskim systemie edukacji. Edukacja Dziecka, 5, 
107−126.Bibliografia 179
Buchanan, J. (2010). May I be excused? Why teachers leave the profession. Asia Pacific 
Journal of Education, 30(2), 199−211. https://doi.org/10.1080/02188791003721952
Buchcic, E. (2016). Czynniki warunkujące profesjonalizm nauczyciela. Prace Naukowe 
Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie, 2(25), 39−51 http://dx.doi.org/10.16926/ 
p.2016.25.55
Carr, D. (1999). Professional education and professional ethics right to die or duty to live?. 
Journal of Applied Philosophy, 16(1), 33–46. https://doi.org/10.1111/1468-5930.00106
Cęcelek, G. (2025). Profesjonalizm nauczyciela jako ważny wyznacznik efektywności 
pracy pedagogicznej. Kultura i Wychowanie, 1(27), 29−43. https://doi.org/10.25312/
kiw.27_gce
Ciechowska, M., Szymańska, M. (2018). Wybrane metody jakościowe w badaniach pedago-
gicznych (część I). Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatanum.
Cudak, S. (2023). Kryzysowe sytuacje współczesnej rodziny w Polsce. International Jour-
nal of New Economics and Social Sciences IJONESS, 20(4), 197−205. https://doi.org/ 
10.5604/01.3001.0054.4971
Czerepaniak-Walczak, M. (2011). „Świat życia” jako kategoria pedagogiczna. Przegląd 
Pedagogiczny, (1), 152−168, doi.10.34767/PP.2011.01.13
Day, C., Sammons, P., Leithwood, K. (2011). Successful school leadership: Linking with 
learning and achievement. McGraw-Hill Education.
Długosz, P. (2024). Wojna w Ukrainie i jej społeczne, psychologiczne oraz polityczne 
konsekwencje. Wprowadzenie. Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny, 2(192), 7−13. 
https://doi.org/10.4467/25444972SMPP.24.013.20321
Dobrołowicz, J. (2015). Paradygmat interpretatywny w jakościowych badaniach spo-
łecznych. Studia Pedagogiczne. Problemy Społeczne, Edukacyjne i Artystyczne, 26(26), 
99−112.
Dobkowska, J., Zielińska, A., Żytko, M. (2023). Młodzi nauczyciele odchodzą ze szko-
ły. Raport z diagnozy uwarunkowań odchodzenia z zawodu nauczycieli o stażu pracy do 
5 lat. (PDF) Młodzi nauczyciele odchodzą ze szkoły. Raport z diagnozy uwarunkowań 
odchodzenia z zawodu przez warszawskich nauczycieli o stażu pracy do 5 lat. https://
doi.org/10.31338/uw.9788323565949
Dobrzyniak, M. (2019). Doświadczanie i rozumienie kompetencji przez edukatorów osób 
dorosłych. Perspektywa fenomenograficzna. Edukacja Dorosłych [online]. 1 lipca 2019 r.,  
T. 80, nr 1, s. 131–143 (1). https://doi.org/10.12775/ED.2019.009
Domagała-Zyśk, E., Mariańczyk, K., Chrzanowska, I., Czarnocka, M., Jachimczak, B., 
Olempska-Wysocka, M., Otrębski, W., Papuda-Dolińska, B., Pawlak, K., Podgórska-
-Jachnik, D. (2022). Szkolna Ocena Funkcjonalna: przebieg procesu w aspekcie oceny, ak-
tywności i uczestnictwa. Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Fidelus, A. (2022). Pomyślmy o szkole. Czego nauczyła nas pandemia? Od wsparcia online 
po zmiany offline. W: K. Ruracki, Ż. Tempczyk-Nagórka (red.), Wsparcie psychologicz-
no-pedagogiczne w polskiej szkole w sytuacji pandemii i postpandemii od wsparcia online 
po zmiany offline  (s. 53−65). Wydawnictwo Adam Marszałek.180 Bibliografia
Finlay, L. (2011). Phenomenology for therapists: Researching the lived world. West Sussex 
United Kingdom: Wiley-Blackwell.
 Gajdzica, Z., Widawska, E., Byra, S., Domagała-Zyśk, E., Jachimczak, B., Piotrowicz, R., 
Neroj, E. (2024). Ocena funkcjonalna w szkole dla każdego – założenia, pomiar, zasto-
sowanie. Kraków: AT Wydawnictwo.
Gawinecka, M., Radko, M., Łucka, I. (2010). Sport jako aktywny styl życia – w poszuki-
waniu własnej tożsamości. Psychiatria, 7(3), 117–122. https://journals.viamedica.pl/ 
psychiatria/article/view/29114/23879
Gawlik, K. (2012). Badania fokusowe. W: D. Jemielniak (red.), Badania jakościowe. Metody 
i narzędzia (t. 2, s. 131−162). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Gawkoński, K. (2024). Obszary i mechanizmy kształcenia i doskonalenia pracy nauczy-
ciela. W: K. Gawkoński, S.M. Kwiatkowski (red.), Dobry nauczyciel, dobry uczeń, dobra 
szkoła (s. 264−287). Warszawa: Wolters Kluwer.
Giddens, A. (1991). Modernity and self identity: Self and society in the modern age. Stanford, CA. 
Giddens, A. (2023). Modernity and self-identity. W: W. Longhofer, D. Winchester (eds.), 
Social theory re-wired, (s. 477−484). Routledge.
Gołębniak, B.D., Zamorska, B. (2014). Nowy profesjonalizm nauczycieli: podejścia – prak-
tyka – przestrzeń rozwoju. Wrocław: Dolnośląska Szkoła Wyższa.
Harwas-Napierała,B., Trempała, J. (2004). (red.). Psychologia rozwoju człowieka, t. 2 i 3. 
Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Iqbal, S., Ali, A. (2024). Education and professional development: Opportunities and chal-
lenges for in-service teachers: A review. Gomal University Journal of Research, 40(1), 
117–133. https://doi.org/10.51380/gujr-40-01-10
Jakimczuk, B. (2019). Sukcesy zawodowe i profesjonalizm w doświadczeniach nauczy-
cieli. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, 32(4), (117−131). https://doi.org/ 
10.17951/j.2019.32.4.117−131
Jankowska, A. (2023). Refleksyjność – kompetencja czy predyspozycja? Około Pedagogii,  
(3).  https://www.zpsb.pl/gryfice/wp-content/uploads/sites/2/2024/04/Agnieszka-  
Jankowska.pdf
Jazukiewicz, I. (2017). Wymiary profesjonalizmu współczesnego nauczyciela. Problemy 
Profesjologii, (2), 57−68. http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desk 
light-5f783da7-cd43-4238-9470-d69bec8f4b56
Jundziłł, I. (1997). Pedagog szkolny. W: W. Pomykało (red.), Encyklopedia pedagogiczna 
(s. 533−535). Warszawa: Wydawnictwo Fundacja Innowacja.
Jurgiel-Aleksander, A. (2013a). Uczenie się dorosłych w splocie badań interpretatywnych. 
O pewnej praktyce w badaniach andragogicznych. W: T. Bauman (red.), Praktyka ba-
dań pedagogicznych (s. 99−108). Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Jurgiel-Aleksander, A. (2013 b). Doświadczenie edukacyjne w perspektywie andragogicz-
nej. Studium biograficzno-fenomenograficzne . Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu 
Gdańskiego.Bibliografia 181
Jurgiel-Aleksander, A. (2016). Fenomenografia i jej poznawcze konsekwencje w świetle 
projektu na temat doświadczeń edukacyjnych dorosłych. Refleksja badacza. Rocznik 
Andragogiczny, (23), 267−282. https://doi.org/10.12775/RA.2016.014
Jurgiel-Aleksander, A. (2021). Rodzice o dobrej publicznej szkole dla swoich dzieci. Feno-
menograficzna ilustracja. Problemy Wczesnej Edukacji, 53(2), 36−49. https://doi.org/ 
10.26881/pwe.2021.53.03
Kabat, M. (2025). Profesjonalizm nauczyciela jako kategoria pedagogiczna. Journal of Mo-
dern Science, 1(61). Profesjonalizm nauczyciela jako kategoria pedagogiczna.
Kacprzak, K. (2017). Interpretacyjna analiza fenomenologiczna. Charakterystyka podej-
ścia i możliwości zastosowania w pedagogice/andragogice. Rocznik Andragogiczny, 23, 
283–309. https://doi.org/10.12775/RA.2016.015
Kamberelis, G., Dimitriadis, G. (2009). Wywiady zogniskowane. Strategiczne artykulacje 
pedagogiki, polityki i badań (tłum. Maciej Milewicz). W: N.K. Denzin, Y.S. Lincoln 
(red.), Metody badań jakościowych, t. 2 (s. 351−379). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe 
PWN. 
Kanclerz, B. (2020). Realizacja pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkole – zało-
żenia systemowe a rzeczywistość edukacyjna. Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 
588(3), 16−25. http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ceon.element- 
83df4dfb-1af2-3583-bc79-e0772d90f282
Kaniowski, A.M. (2010). Etyka i pedagogika. Etyczne aspekty pracy nauczyciela: wyzwania 
dla profesjonalizmu nauczycielskiego. W: J.M. Michalak (red.), Etyka i profesjonalizm 
w zawodzie nauczyciela (s. 13−47). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Kieling, C., Buchweitz, C., Caye, A., Silvani, J., Ameis, S.H., Brunoni, A.R., Cost, K.T.,  
Courtney, D.B., Georgiades, K., Merikangas, K.R., Henderson, J.L., Polanczyk, G.V., 
Rohde, L.A., Salum, G.A., Szatmari, P. (2024). Worldwide Prevalence and Disability 
From Mental Disorders Across Childhood and Adolescence: Evidence From the Global 
Burden of Disease Study. JAMA Psychiatry, 81(4), 347–356. doi: 10.1001/jamapsychia-
try.2023.5051. PMID: 38294785; PMCID: PMC10831630
Kleer, J., Prandecki, K. (2020). Zmieniający się świat – ujęcie historyczno-metodologiczne. 
W: J. Kleer, K. Prandecki (red.), Zmieniający się świat a globalizacja (s. 11−45). War-
szawa: Polska Akademia Nauk.
Kopciewicz, L. (2003). Polityka kobiecości jako pedagogika różnic. Kraków: Oficyna Wy -
dawnicza Impuls.
Karnat-Napieracz, A. (2008). Szansa i wymóg: tożsamość jednostkowa w koncepcjach 
Anthony’ego Giddensa i Zygmunta Baumana. Państwo i Społeczeństwo, 8(1), 71−100.  
https://repozytorium.uafm.edu.pl/server/api/core/bitstreams/3b29869a-91c3-4c8c- 
bbf3-eaa7bc7d4f10/content
Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2024 r. poz. 986). Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczy-
pospolitej Polskiej z dnia 11 czerwca 2024 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu 
ustawy – Karta Nauczyciela.182 Bibliografia
Katra, G., Sokołowska, E. (2017). Model pracy psychologa we współczesnej szkole. Psy-
chologia Wychowawcza, 11/2017, 176−178. https://doi.org/10.5604/01.3001.0010.5515
Knopik, T., Domagała-Zyśk, E. (2021). Profil rozwoju emocjonalnego i  społecznego  
(PREiS) w nauczycielskiej ocenie funkcjonalnej. Edukacja, 2(157), 7−23. https://www.
ibe.edu.pl/images/EDUKACJA/NUMERY/2021-02/PDF/E_22021_KnopikDomagaa-
-Zyk.pdf
Kordziński, J. (2018). Szkoła uczenia się. Warszawa: Wolters Kluwer.
Kostyło, P. (2010). Etyka profesjonalizmu i powołania nauczycielskiego. W: J.M. Michalak 
(red.), Etyka i profesjonalizm w zawodzie nauczyciela (s. 367−384). Łódź: Wydawnictwo 
Uniwersytetu Łódzkiego.
Korzeniecka-Bondar, A. (2018). Codzienny czas w szkole. Fenomenograficzne studium do -
świadczeń nauczycieli. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Kozielecki, J. (2000). Koncepcje psychologiczne człowieka. Warszawa: Wydawnictwo Aka-
demickie Żak.
Kroger, J., Martinussen, M., Marcia, J.E. (2010). Identity status change during adolescence 
and young adulthood: A meta-analysis. Journal of Adolescence, 33(5), 683−698. https://
doi.org/10.1016/j.adolescence.2009.11.002
Księska-Koszałka, J. (2021). Psychologiczne konsekwencje pandemii COVID-19. W:  
W. Nowak, K. Szalonka (red.), Zdrowe style życia. Ekonomiczne, społeczne i zdrowot-
ne skutki pandemii. E-Wydawnictwo. Prawnicza i Ekonomiczna Biblioteka Cyfrowa. 
Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego (s. 47−58).
Kupisiewicz, C., Kupisiewicz, M. (2009). Słownik pedagogiczny. Warszawa: Wydawnictwo 
Naukowe PWN.
Kurzępa, J., Kułyk, P., Gorączkowska, J., Szudra, P., Leszczyński, K., Przybysz, M. (2023). 
Szkoła a pandemia. Lublin: Wydawnictwo Academicon.
Kwaśnica, R. (2007). Dwie racjonalności. Od filozofii sensu ku pedagogice ogólnej . Wrocław: 
Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
Kwaśnica, R. (2015). O szkole poza kulturową rzeczywistością. Wprowadzenie do rozmo-
wy. Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 18(3), 8−37.
Kwaśniewska-Paszta, S. (2020). Analiza i ocena metod oraz narzędzi badawczych: do-
niesienie z badania pilotażowego dotyczącego obrazu Innego konstruowanego przez 
polskich trzecioklasistów. Przegląd Krytyczny, 2(1), 55−72. https://doi.org/10.14746/
pk.2020.2.1.04
Kwiatkowski, S.T. (2016). Innowacyjne kształcenie nauczycieli na przykładzie modelu 
singapurskiego. Studia z Teorii Wychowania, 7/4 (17)), 117−155.
Leśniewska, K. (2011). (red. merytoryczny). Pomoc psychologiczno-pedagogiczna w szkole. 
Monitor Prawny Dyrektora-miesięcznik dyrektora szkoły. Warszawa: Wydawnictwo 
Raabe.
Lisek-Michalska, J. (2013). Badania fokusowe. Problemy metodologiczne i etyczne. Łódź: 
Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. http://dx.doi.org/10.18778/7525-896-7Bibliografia 183
Lopes, A., Folgue, A., Marta, M., de Sousa, R.T. (2023). Teacher professionalism towards 
transformative education: insights from literature review. Professional Development in 
Education, 50(5), 832−846. https://doi.org/10.1080/19415257.2023.2235572
Lorenc, J. (2024). Nauczyciel w kontekście współczesnych wyzwań. W: U. Szuścik, E. Ko-
chanowska, R. Majzner (red.), Nauczyciel i jego rola w sytuacji zmian społecznych i edu-
kacyjnych. Współczesne wyzwania (s. 25−35). Kraków: Wydawnictwo Libron. 
Madalińska-Michalak, J. (2014). Profesjonalizm nauczyciela. Meritum – Mazowiecki Kwar-
talnik Edukacyjny, (32). https://doi.org/10.25312/kiw.27_gce
Maison, D. (2023). Jakościowe metody badań społecznych. Podejście aplikacyjne. Warszawa: 
Wydawnictwo Naukowe PWN.
Mandes, S., Karlińska, A. (2024). W stronę nowej metodologii analizy treści. Podobieństwa 
i różnice pomiędzy modelowaniem tematycznym i jakościową analizą treści. Przegląd 
Socjologii Jakościowej, 20(4), 118−143. https://doi.org/10.18778/1733-8069.20.4.06
Marton, F. (1981). Phenomenography – describing conceptions of the world around us. 
Instructional science, 10(2), 177−200. https://doi.org/10.1007/BF00132516
Marton, F. (1986). Phenomenography: a research approach to investigating different un -
derstandings of reality. Journal of Thought, 21(3), 28−49. https://www.jstor.org/stable/ 
42589189
Marton, F., Booth, S. (1997). Learning and Awareness (1st ed.). Routledge. Londyn, Nowy 
Jork.https://doi.org/10.4324/9780203053690
Marton, F., Booth, S. (1998). The Learner’s Experience of Learning. W: D.R. Olson, N. 
Torrance (red.), The Handbook of Education and Human Development: New Models 
of Learning, Teaching and Schooling. Oxford: Blackwell Publishers. https://doi.org/ 
10.1111/b.9780631211860.1998.00025.x
Marton,  F.,  Pong,  W.Y.  (2005).  On  the  Unit  of  Description  in  Phenomenography. 
Higher  Education  Research  and  Development,  24(4),  335–348.  DOI:  https://doi.
org/10.1080/07294360500284706
Marzec, B. (2023). Rozwój zawodowy nauczyciela – analiza zmian. HUMANITAS Pedago-
gika i Psychologia, 1(27), 41–55. https://doi.org/10.5604/01.3001.0053.7607
Męczkowska, A. (2003). Fenomenografia jako podejście badawcze w obszarze studiów 
edukacyjnych. Kwartalnik Pedagogiczny, 3(189), 71−89.
Michalak, J.M. (2010). Profesjonalizm w zawodzie nauczyciela. W: J.M. Michalak (red.), 
Etyka i profesjonalizm w zawodzie nauczyciela (s. 88−121). Łódź: Wydawnictwo Uni-
wersytetu Łódzkiego.
Miller, R.M., Chan, C.D., Farmer, L.B. (2018). Interpretative phenomenological analysis: 
A contemporary qualitative approach. Counselor Education and Supervision, 57(4), 
240−254. https://doi.org/10.1002/ceas.12114
Młode głowy (2023). Raport z badania dotyczącego zdrowia psychicznego, poczucia wła-
snej wartości i sprawczości wśród młodych ludzi, Fundacja UNAWEZA, MLODE-
-GLOWY.-Otwarcie-o-zdrowiu-psychicznym_-Raport-final.pdf184 Bibliografia
Młyński, J. (2014). Rola pracownika socjalnego w procesie edukacji. Teologia i Moralność, 
9(2(16)), 115−131. https://doi.org/10.14746/tim.2014.16.2.8
Moroz, J. (2013). Fenomenografia jako metoda badania treści świadomościowych. Peda-
gogika Szkoły Wyższej, (13), 33−44. https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/pedagogi-
ka-szkoy-wyzszej/2013-numer-1/pedagogika_szkoly_wyzszej-r2013-t-n1-s33-44.pdf
Moszczyńska, U. (2010). Perspektywy pomocy świadczonej przez poradnie psycholo-
giczno-pedagogiczne. W: W. Brejniak, W. Woźniak (red.), Pomoc psychologiczno-pe-
dagogiczna. Wybrane zagadnienia (s. 99−105). Łódź: Wydawnictwo Wyższej Szkoły 
Edukacji Zdrowotnej i Nauk Społecznych.
Morańska, D., Mańka, A. (2023). Superwizja jako metoda autoewaluacji kompetencji na-
uczycieli w modelowaniu kompetencji kluczowych ucznia. HUMANITAS Pedagogika 
i Psychologia, 1, 57−79. https://doi.org/10.5604/01.3001.0053.7608
Newman, B.M., Newman P.R. (2024). Teorie rozwoju człowieka. Warszawa. Wydawnictwo 
Naukowe PWN.
Noordegraaf, M. (2015). Hybrid professionalism and beyond: (New) Forms of public pro-
fessionalism in changing organizational and societal contexts. Journal of Professions 
and Organization, 2(2), 187−206. https://doi.org/10.1093/jpo/jov002
Nowacki, T.W. (2004). Leksykon pedagogiki pracy. Radom: Wydawnictwo i Zakład Poligrafii 
Instytutu Technologii Eksploatacji.
Nowak-Łojewska, A. (2011). Od szkolnego przekazu do konstruowania znaczeń: wiedza 
społeczna młodszych uczniów z perspektywy nauczyciela. Zielona Góra: Oficyna Wy -
dawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego.
Nowosad, I., Suwalska A. (2024). Wzmacnianie profesjonalizmu w kształceniu i doskona-
leniu nauczycieli – lekcje z Finlandii i Singapuru. W: S.M. Kwiatkowski (red.), Edukacja 
szkolna z perspektywy nauk pedagogicznych (s. 271−300). Instytut Problemów Współ-
czesnej Cywilizacji im. Marka Dietricha. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Politechniki 
Warszawskiej.
Ostrouch-Kamińska, J. (2022). Relacje oparte na negocjacjach – wychowanie w rodzinie 
w dobie przemian ról rodzicielskich. Roczniki Pedagogiczne, 14(4), 9−24. https://doi.
org/10.18290/rped22144.2
Palka, S. (2024). Opisywanie pedagogiczne i edukacyjne. Kraków: Wydawnictwo Uniwer-
sytetu Jagiellońskiego.
Palka, S. (2006). Humanistyczne podejście w badaniach pedagogicznych i praktyce peda-
gogicznej. W: D. Kubinowski, M. Nowak (red.), Metodologia pedagogiki zorientowanej 
humanistycznie (s. 75−81). Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Paris, S.G., Ayres, L.R. (1997). Stawanie się refleksyjnym uczniem i nauczycielem . Warszawa: 
Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Peret-Drążewska, P. (2021). Specyfika rozwojowa okresu adolescencji. Implikacje dla prak -
tyki wychowawczej. Roczniki Pedagogiczne, 13(4), 73−90. https://doi.org/10.18290/
rped21134.7Bibliografia 185
Pietkiewicz, I., Smith, J.A. (2012). Praktyczny przewodnik interpretacyjnej analizy feno-
menologicznej w badaniach jakościowych w psychologii. Czasopismo Psychologiczne, 
18(2), 361−369.
Pilch, T., Bauman, T. (2010). Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe. 
Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Żak.
Piorunek, M. (2020). Nauczyciel – wychowawca (nie) wspierający ucznia – o znaczeniu 
nauczycielskich kompetencji społecznych. Poznań: Wydawnictwo Uniwersytetu Adama 
Mickiewicza.
Piorunek, M. (2022). Rola nauczyciela-wychowawcy we wspieraniu ucznia. Roczniki  
Pedagogiczne, 14(2), 79−96. https://doi.org/10.18290/rped22142.7
Podgórska-Jachnik, D. (2021). Raport merytoryczny. Edukacja włączająca w Polsce – bi-
lans otwarcia 2020. Ośrodek Rozwoju Edukacji. https://logopeda.org.pl/resources/
pliki/880_raport_merytoryczny_nt_edukacji_wlaczajacej_bilans_otwarcia_2020.pdf.
Podgórska-Jachnik, D. (2022). Polski system oświaty a edukacja włączająca – bilans otwar-
cia 2020 w świetle raportu badawczego Ośrodka Rozwoju Edukacji. Problemy Opiekuń-
czo-Wychowawcze, 610(5), 5−16. https://doi.org/10.5604/01.3001.0015.8625
Przetacznik-Gierowska, M., Włodarski, Z. (1994). Psychologia wychowawcza, tom 1 i 2. 
Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Rafał-Łuniewska, J. (2015). Zmiany warunków organizowania kształcenia specjalnego. 
ORE Warszawa. Zmiana_warunkow_organizacji_ksztalcenia_specjalnego.pdf (dostęp: 
7.01.2025).
Rizvi, M. (2023). Juxtaposition of being professional and becoming professional: Lessons 
from a nationwide study on teachers’ conceptions of their professional status. Frontiers 
in Education, 8, 1201627. https://doi.org/10.3389/feduc.2023.1201627.
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 lutego 2013 r. w sprawie szczegó-
łowych zasad działania publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych, w tym 
publicznych poradni specjalistycznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 2499).
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie wa-
runków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży nie-
pełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem 
społecznym (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1309).
Rudnik, A., Bieńkowski, J. (2018). Interpretacyjna Analiza Fenomenologiczna w bada-
niach jakościowych w psychologii. Przegląd najnowszych badań. Annales Universitatis  
Paedagogicae Cracoviensis Studia Psychologica, 11, 27−38. https://doi.org/10.24917/ 
20845596.11.2
Rzeźnicka-Krupa, J. (2009). Niepełnosprawność i świat społeczny. Szkice metodologiczne. 
Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Rynio,  A.  (2024).  Młodzież  w  kontekście  współczesnych  kryzysów  rodziny,  szkoły  
i Kościoła. Perspektywa pedagogiczna. Journal of Modern Science, 55(1), 290−312. 
https://doi.org/10.13166/jms/185532186 Bibliografia
Schaffer, R. (2010). Psychologia rozwoju. Podstawowe pojęcia. Kraków: Wydawnictwo Uni-
wersytetu Jagiellońskiego.
Siemionow, J. (2025). Superwizja w pracy wychowawczej kadry pedagogicznej młodzie-
żowych ośrodków wychowawczych – raport z badań. Warszawa: Ośrodek Rozwoju 
Edukacji. https://ore.edu.pl/2025/03/superwizja-w-pracy-wychowawczej-kadry-ped-
agogicznej-mlodziezowych-osrodkow-wychowawczych-raport-z-badan/
Skott, J. (2019). Changing experiences of being, becoming, and belonging: teachers’ pro-
fessional identity revisited. ZDM Mathematics Education, 51, 469–480. https://doi.
org/10.1007/s11858-018-1008-3
Skałbania, B. (2010). Szkolne formy wsparcia i pomocy uczniom ze specyficznymi trud -
nościami w nauce w świetle badań własnych. W: B. Witkowska, K. Bidziński, P. Kurtek 
(red.), Dzieci i młodzież ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi w realizacji zadań 
rozwojowych (s. 273–285). Kielce: Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach.
Skałbania, B., Lewandowska-Kidoń, T. (2017). Pomoc psychologiczno-pedagogiczna 
w szkole – między rutyną a refleksyjną praktyką. Lubelski Rocznik Pedagogiczny,  
35(1), 157. http://dx.doi.org/10.17951/lrp.2016.35.1.157
Skawiński, R. (2021). Awans zawodowy nauczycieli a rozwój zawodowy nauczycieli. Civitas 
et Lex, 28(4), 22−42. https://doi.org/10.31648/cetl.5909
Smith, J.A. (2011). Evaluating the contribution of interpretative phenomenological analysis. 
Health Psychology Review, 5(1), 9−27. https://doi.org/10.1080/17437199.2010.510659
Smykowski, B. (2016). Efekty kryzysów rozwojowych dzieciństwa i dorastania jako ka-
pitał psychologiczny u progu dorosłości. W: A.I. Brzezińska, W. Syska (red.), Ścieżki 
wkraczania w dorosłość (s. 75−104). Poznań: Wydawnictwo Nauk Społecznych i Hu-
manistycznych, Uniwersytet Adama Mickiewicza.
Szempruch, J. (2013). Pedeutologia. Studium teoretyczno-pragmatyczne. Kraków: Oficyna 
Wydawnicza Impuls.
Szempruch, J. (2019). W stronę profesjonalizmu nauczyciela. Przegląd Pedagogiczny, (2), 
24–32. DOI: 10.34767/PP.2019.02.02
Szempruch, J. (2024). Szkoła w procesie współczesnych przemian społecznych i edukacyj-
nych. W: S.M. Kwiatkowski (red.), Edukacja szkolna z perspektywy nauk pedagogicz-
nych (s. 153–175). Instytut Problemów Współczesnej Cywilizacji im. Marka Dietricha. 
Warszawa: Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej.
Szkudlarek, T. (1997). Poststrukturalizm a metodologia pedagogiki. Acta Universita-
tis Nicolai Copernici. Socjologia Wychowania, 13(317), 167−199. https://bazhum.
muzhp.pl/media/texts/acta-universitatis-nicolai-copernici-socjologia-wychowania/
1997-tom-13-317/acta_universitatis_nicolai_copernici_socjologia_wychowania-r-
1997-t13_317-s167-199.pdf
Szmidt, K.J. (2023). Kreatywność metodologiczna – refleksje wokół koncepcji twór -
czych metod badań społecznych i pedagogicznych. Edukacja, 165(2), 71−81. DOI 
10.24131/3724.230206Bibliografia 187
Szplit, A., Korzeniecka-Bondar, A. (2020). Wymiary profesjonalizmu nauczycieli. Pa-
rezja. Czasopismo Forum Młodych Pedagogów przy Komitecie Nauk Pedagogicznych 
PAN, 1(13), 5−10. https://doi.org/10.15290/parezja.2020.13.01
Szymanik, A. (2011). Zjawisko kompresji wiekowej we współczesnych rodzinach: „dorosłe” 
stroje niedorosłych dziewcząt. W: H. Liberska, A. Malma (red.), Wybrane problemy 
współczesnych małżeństw i rodzin (s. 175−190). Warszawa: Wydawnictwo Difin.
Szymański, M.J. (2021). Edukacja w zmieniającym się społeczeństwie. Warszawa: Difin.
Sztop-Rutkowska, K., Maszkowska, A. (2023). Młodzi w Polsce. Mlodzi-z-bliska.-Prze-
glad-badan.-1-1.pdf (dostęp: 14.08.2025).
Tajak-Bobek, A. (2023). Wykorzystanie programów komputerowych w analizie wielo-
aspektowych badań własnych. International Journal of New Economics and Social 
Sciences IJONESS, 19(3), 189−201. doi:10.5604/01.3001.0054.4366
Tucker, P., Czapla, C.S. (2021). Post-COVID Stress Disorder: Another Emerging Conse-
quence of the Global Pandemic. Psychiatric Times, 38(1), 9−11. https://www.psychiatric-
times.com/view/post-covid-stress-disorder-emerging-consequence-global-pandemic
Urbaniak-Zając, D. (2016). W poszukiwaniu teorii działania profesjonalnego pedagogów. 
Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Wasylewicz, M. (2024). Media społecznościowe w życiu współczesnego nastolatka.  
HUMANITAS Pedagogika i Psychologia, 1, 121−134. https://doi.org/10.5604/01.3001. 
0054.7043
Wiatr, M. (2022). Przegląd badań nad zdalną edukacją prowadzoną w polskiej szkole pod-
czas pierwszej fali pandemii COVID-19 – o prymacie techniki i technologii nad reflek -
sją pedagogiczną. Colloquium, 14(1), 135−165. https://doi.org/10.34813/09coll2022
Wielebski, M. (2018). Od orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego do indywidual-
nego programu edukacyjno-terapeutycznego. Interdyscyplinarne Konteksty Pedagogi-
ki Specjalnej, (22), 339−354. https://pressto.amu.edu.pl/index.php/ikps/article/view/ 
21219/20485
Williams, A., Katz, L. (2001). The Use of Focus Group Methodology in Education: Some 
Theoretical and Practical Considerations, International Electronic Journal for Leadership 
in Learning. 5(3). The_Use_of_Focus_Group_Methodology_in_Education_So.pdf.
Zaborniak-Sobczak, M. (2024). Rola poradni psychologiczno-pedagogicznych w systemo-
wym wsparciu uczniów i edukacji włączającej. Horyzonty Wychowania, 23(68), 57−67. 
https://doi.org/10.35765/hw.2024.2368.07
Zając, D. (2023). Professionalism as a category of teacher studies. Przegląd Pedagogiczny, 
(2), 59−76. doi: 10.34767/PP.2023.02.03
Zalas, W. (2018). Superwizja szkolna w zmieniającej się rzeczywistości społecznej. Prace 
Naukowe, Wyższa Szkoła Zarządzania i Przedsiębiorczości, 46, 49−66. https://prace-
naukowe.wwszip.pl/prace/PN_46.pdf
Zdybel, D. (2023). Fenomenografia jako klucz do świata dziecięcych koncepcji umysłu 
i poznania. Edukacja, 4(165), 132–144. https://doi.org/10.24131/3724.230211188 Bibliografia
Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży. (2022). Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę. Dzieci się 
liczą 2022 – Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży.pdf.
Ziomek-Michalak, K., Grudziewska, E. (2025). Superwizja w praktyce. Rozwiń swoją  
refleksyjność . Warszawa: Difin.
Żabińska, A. (2022). Pedagog specjalny w szkole – zadania i wyzwania. Szkoła Artystycz-
na: Kwartalnik Centrum Edukacji Artystycznej, 4(20). https://www.gov.pl/web/cea/
szkola-artystyczna