Komentarz do Konstytucji RP art. 1

Spis treści:

Wykaz skrótów
Komentowany przepis Konstytucji RP

1. Uregulowania w poprzednich konstytucjach

2. Uregulowania w innych państwach Unii Europejskiej

3. Dobro wspólne w aktach prawa międzynarodowego

4. Konstytucyjna wartość dobra wspólnego i zasada dobra wspólnego

4.1. Uwagi wprowadzające
4.2. O co toczy się spór i jaka jest jego stawka?
4.3. Zasadnicze problemy interpretacyjne

5. Geneza przepisu

5.1. Uwagi wstępne
5.2. Prace nad projektem Konstytucji w Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego
5.2.1. Treść
5.2.1.1. Tradycja Konstytucji kwietniowej – tradycja racji stanu
5.2.1.2. Tradycja klasyczna
5.2.1.3. Zestawienie
5.2.2. Umiejscowienie
5.3. Prace nad projektem Konstytucji w drugim czytaniu
5.4. Zestawienie zmian w projektach dwóch pierwszych artykułów

6. Przebudowa aksjologii projektowanej konstytucji

7. Paradygmatyczne ujęcie dobra wspólnego

7.1. Wokół dynamicznej wykładni art. 1
7.2. Kwestia neutralności konfesyjnej pojęć konstytucyjnych
7.3. Argument systemowy
7.4. Kilka uwag polemicznych

8. Dobro wspólne jako wartość konstytucyjna

8.1. Określenie dobra wspólnego
8.2. Niedookreśloność znaczenia klauzuli dobra wspólnego
8.3. „Dobro wspólne” i „wspólne dobro” jako wyrażenia analogiczne
8.4. Dobro wspólne w sensie podmiotowym a dobro wspólne w sensie przedmiotowym

9. Zasada dobra wspólnego

9.1. Uwagi wstępne
9.2. Element dyrektywalny zasady dobra wspólnego – nakaz realizacji dobra wspólnego przez władze publiczne
9.3. Prawo podmiotowe wszystkich obywateli do określania kształtu dobra wspólnego
9.4. Proceduralne i instytucjonalne aspekty zasady dobra wspólnego
9.5. Godność jako aksjologiczne uzasadnienie zasady dobra wspólnego
9.6. Zasada dobra wspólnego jako zasada zasad konstytucyjnych

10. Orzecznictwo

10.1. Uwagi wstępne
10.2. Interpretacja w tradycji Konstytucji kwietniowej
10.3. Interpretacja paradygmatyczna

11. Podsumowanie – konstytucyjny test dobra wspólnego

Bibliografia opracowań naukowych

Bibliografia opracowań naukowych

Arystoteles, Polityka, tłum. L. Piotrowicz, Warszawa 1964.
Bałandynowicz A., Etyczny wymiar osoby a dobro wspólne w prawie normatywnym, [w:] Dobro wspólne, red. D. Probucka, Kraków 2010.
Banajski R., Za czy przeciw dobru wspólnemu, [w:] Dobro wspólne. Problemy konstytucyjnoprawne i aksjologiczne, red. W. Wołpiuk, Warszawa 2008.
Banaszak B., Zasady ustroju a prawa jednostki, „Rzeczpospolita”, 14 czerwca 1995.
Biskup B., Czyje dobro, czyj interes? O związkach dobra i interesu w etyce i prawie, [w:] Dobro i interes w prawie, red. A. Sobczyk, Kraków 2023. 
Bodziński-Guzik B., Dobro a pojęcie wspólnoty w Konstytucji RP, [w:] Dobro i interes w prawie, red. A. Sobczyk, Kraków 2023. 
Botero G., Della Ragion di Stato, Venezia 1589 (przekład polski: Relatiae powszechne abo Nowiny pospolite Iana Botera Benesivsa, tłum. P. Łęczycki, Kraków 1609).
Bódi S., Wstęp do Konstytucji Węgier ze szczególnym uwzględnieniem «Narodowego wyznania wiary», „Przegląd Prawa Konstytucyjnego” 45 (2018), nr 5. 
Brzozowski W., Konstytucyjna zasada dobra wspólnego, „Państwo i Prawo” 61 (2006), z. 11.
Chmaj M., Komentarz do Konstytucji RP. Art. 30, 31, 32, 33, Warszawa 2019.
Chruściak R., Kwestia „dobra wspólnego” w debacie nad przygotowaniem Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r., [w:] Dobro wspólne. Problemy konstytucyjnoprawne i aksjologiczne, red. W. Wołpiuk, Warszawa 2008.
Ciszewski W., Zasada neutralności światopoglądowej państwa, Kraków 2019.
Complak K., O bardziej prawidłowe pojmowanie konstytucyjnego pojęcia «dobro wspólne», [w:] Instytucje prawa konstytucyjnego w dobie integracji europejskiej. Księga jubileuszowa dedykowana Prof. Marii Kruk-Jarosz, red. J. Wawrzyniak i M. Laskowska, Warszawa 2009.
Dobro wspólne, red. D. Probucka, Kraków 2010. 
Dobro  wspólne. Problemy konstytucyjnoprawne i aksjologiczne, red.  W. Wołpiuk, Warszawa 2008.
Dybka W., Interes publiczny w prawie cywilnym, [w:] Dobro i interes w prawie, red. A. Sobczyk, Kraków 2023. 
Florczak-Wątor M., Kret J., Pogorzelski O., Zasada dobra wspólnego, [w:] Argumenty i rozumowania prawnicze w konstytucyjnym państwie prawa. Komentarz, red. M. Florczak-Wątor i A. Grabowski, Kraków 2021. 
Garlicki L., Art. 30, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. L. Garlicki i M. Zubik, wyd. 2, Warszawa 2016, t. 2. 
Garlicki L., Przesłanki ograniczania konstytucyjnych praw i wolności (na tle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego), „Państwo i Prawo” 56 (2001), z. 10. 
Garlicki L., Wolności i prawa jednostki w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku. Bilans pięciu lat, [w:] Pięć lat Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Materiały z konferencji na Zamku Królewskim w Warszawie 17 października 2002, red. H. Jerzmański, Warszawa 2002. 
Garlicki L., Wstęp, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. L. Garlicki, Warszawa 2007, t. 5. 
Garlicki L., M. Derlatka, Wstęp, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. L. Garlicki, wyd. 2, Warszawa 2016, t. 1. 
Gorynia M., M. Słodowa-Hełpa, Category of the Common Good from the Covid-19 Pandemic Perspective, „Studies in Logic, Grammar and Rhetoric” 67 (2022), nr 1.
Granat M., Godność człowieka z art. 30 Konstytucji RP jako wartość i jako norma prawna, „Państwo i Prawo” 69 (2014), z. 8.
Grześkowiak-Krwawicz A., Regina libertas. Wolność w polskiej myśli politycznej XVIII wieku. Idee i historia, Gdańsk 2006.
Hofmokl J., Internet jako nowe dobro wspólne, Warszawa 2009.
Holocher J., Krzemiński M., Latacz M., Argument z woli historycznego prawodawcy, [w:] Argumenty i rozumowania prawnicze w konstytucyjnym państwie prawa. Komentarz, red. M. Florczak-Wątor i A. Grabowski, Kraków 2021. 
Izydor z Sewilli (Isidorus Hispalensis), Etymologiae, [w:] Patrologiae cursus completus. Series Latina, red. J.P. Migne, Paris 1844-1855.
Jabłońska-Bonca J., Problemy ze spójnością prawa i regulacjami pozaprawnymi a siła sprawcza państwa – zarys tematu, „Krytyka Prawa” 7 (2015).
Jabłoński M., Jawność działania władz publicznych jako dobro wspólne, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 80 (2018), nr 1. 
Jakimowicz W., W kwestii urzeczywistniania idei prawa administracyjnego, [w:] Stosowanie prawa administracyjnego. Księga jubileuszowa Profesora Andrzeja Matana, red. G. Łaszczyca, Warszawa–Katowice 2024. 
Jan XXIII, Pacem in terris (11 kwietnia 1963), [w:] Jan XXIII, Paweł VI, Jan Paweł II, Encykliki, Warszawa 1981; „Acta Apostolicae Sedis” 55 (1963).
Jaskiernia J., Elementy dobra wspólnego w systemie aksjologicznym Rady Europy, [w:] Dobro wspólne. Problemy konstytucyjnoprawne i aksjologiczne, red. W. Wołpiuk, Warszawa 2008.
Kabat D., Integracja europejska a idea dobra wspólnego. Uwagi wstępne, [w:] Dobro wspólne, red. D. Probucka, Kraków 2010.
Kaczmarek P., Rozumienie praw i wolności jednostki w Konstytucji RP (między dobrem wspólnym a ideą indywidualistyczną), [w:] Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP, t. I: Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP, red. M. Jabłoński, Warszawa 2010.
Klecha K., Państwo jako dobro wspólne w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego Rzeczypospolitej Polskiej, [w:] Dobro wspólne, red. D. Probucka, Kraków 2010. 
Kochański W., Klebanowska B., Markowski A., O dobrej i złej polszczyźnie, wyd. 3, Warszawa 1989.
Komarnicki W., Ustrój państwowy Polski współczesnej. Geneza i system, Wilno 1937.
Królikowski J., Pojęcie dobra wspólnego w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, [w:] Dobro wspólne. Problemy konstytucyjnoprawne i aksjologiczne, red. W. Wołpiuk, Warszawa 2008.
Lewaszkiewicz-Petrykowska B., Dobro wspólne versus konstytucyjne prawa i wolności jednostki, [w:] VII Konferencja Trybunału Konstytucyjnego Rzeczypospolitej Polskiej i Sądu Konstytucyjnego Republiki Litewskiej, Sieniawa, 26–29 czerwca 2002 r., Warszawa 2003.
Lipowicz I., Dobro wspólne, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 79 (2017), nr 3.
Łączkowski W., Ekonomiczne i socjalne prawa człowieka a dobro wspólne, [w:] Godność człowieka a prawa ekonomiczne i socjalne. Księga Jubileuszowa wydana w piętnastą rocznicę ustanowienia Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 2003.
Łączkowski W., Trójpodział władz a dobro wspólne, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 80 (2018), nr 1. 
Machiavelli N., Książę, tłum. Cz. Nanke, Kęty 2013.
Maciejewska K., Fundusze strukturalne jako dobro wspólne w aspekcie kontroli państwowej, [w:] Dobro wspólne. Problemy konstytucyjnoprawne i aksjologiczne, red. W. Wołpiuk, Warszawa 2008.
Majcherkiewicz T., Reformy  służby cywilnej – w poszukiwaniu dobra wspólnego czy realizacji interesów partyjnych, [w:] Dobro wspólne, red. D. Probucka, Kraków 2010.
Młynarska-Sobaczewska A., Państwo jako dobro wspólne – czy obywatele muszą być altruistami?, [w:] Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi Trzcińskiemu, red. R. Balicki i M. Masternak-Kubiak, 
Warszawa 2012.
Morawski L., Prawa jednostki a dobro wspólne (Liberalizm versus komunitaryzm), „Państwo i Prawo” 53 (1998), z. 11.
Novak M., Wolne osoby i dobro wspólne, Kraków 1998.
Oniszczuk J., Dobro wspólne jako cel prawa, „Studia i Prace. Kolegium Ekonomiczno-Społeczne SGH” 2003, z. 5. 
Pękalski P., Od interesu społecznego do interesu publicznego w prawie administracyjnym,  [w:]  Aktualność  pojęć  prawa  administracyjnego,  red. W. Jakimowicz, Warszawa 2021.
Piechowiak M., Arthur Kaufmann – hermeneutyka prawnicza, [w:] Przyszłość dziedzictwa: Robert Alexy, Ralf Dreier, Jürgen Habermas, Otfried Höffe, Arthur Kaufmann, Niklas Luhmann, Ota Weinberger. Portrety  
filozofów prawa , red. J. Zajadło, Gdańsk 2008. 
Piechowiak M., Dobro wspólne jako fundament polskiego porządku konstytucyjnego, Warszawa 2012.
Piechowiak M., Elementy prawnonaturalne w stosowaniu Konstytucji RP, „Przegląd Sejmowy” 17 (2009), nr 5(94).
Piechowiak M., Filozoficzne podstawy rozumienia dobra wspólnego , „Kwartalnik Filozoficzny” 31 (2003), nr 2.
Piechowiak M., Klauzula limitacyjna a nienaruszalność praw i godności, „Przegląd Sejmowy” 17 (2009), nr 2(91).
Piechowiak M., Komentarz do Konstytucji RP. Wstęp, Warszawa 2025.
Piechowiak M., Konstytucyjna zasada dobra wspólnego – w poszukiwaniu kontekstu interpretacji, [w:] Dobro wspólne. Problemy konstytucyjno-prawne i aksjologiczne, red. W. Wołpiuk, Warszawa 2008.
Piechowiak M., Plato’s Conception of Justice and the Question of Human Dignity, wyd. 2, Berlin 2021.
Piechowiak M., Porozmawiajmy o podstawach. Wokół projektu Konstytucji, „Rzeczpospolita” 25 sierpnia 1995.
Piechowiak M., Prawa człowieka w projekcie konstytucji, „Rzeczpospolita”, 23 maja 1995. 
Piechowiak M., Prawne a pozaprawne pojęcia dobra wspólnego, [w:] Dobro wspólne. Teoria i praktyka, red. W. Arndt, F. Longchamps de Bérier i K. Szczucki, Warszawa 2013. 
Piechowiak M., Prawnonaturalny charakter klauzuli dobra wspólnego, [w:] W poszukiwaniu dobra wspólnego. Księga jubileuszowa Profesora 
Macieja Zielińskiego, red. A. Choduń i S. Czepita, Szczecin 2010.
Piechowiak M., Służebność państwa wobec człowieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 roku – osiągnięcie czy zadanie?, „Przegląd Sejmowy” 15 (2007), nr 4(81).
Piechowiak M., W sprawie aksjologicznej spójności Konstytucji RP. Dobro wspólne czy godność człowieka?, [w:] Jednolitość aksjologiczna systemu prawa w rozwijających się państwach demokratycznych Europy, red. S.L. Stadniczeńko, Opole 2011. 
Pietrzykowski T., Tobor Z., Postulat neutralności w porządku prawnym, [w:] System prawny a porządek prawny, red. O. Bogucki i S. Czepita, Szczecin 2008.
Pius XII, Orędzie radiowe na uroczystość Zesłania Ducha Świętego 1941 (1 czerwca 1941), „Acta Apostolicae Sedis” 33 (1941).
Platon, Państwo, tłum. W. Witwicki, Kęty 2003.
Platon, Prawa, tłum. M. Maykowska, Warszawa 1960.
Platon, Prawa, tłum. D. Zygmuntowicz, Kęty 2017.
Pleban-Słodka J., Dobro wspólne w świetle prawa upadłościowego, [w:] 
Dobro wspólne. Problemy konstytucyjnoprawne i aksjologiczne, red. W. Wołpiuk, Warszawa 2008.
Popper K., Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, tłum. H. Krahelska, Warszawa 1993, t. 1 (Platon).
Potrzeszcz J., Aksjologia systemu prawa. Teoria i praktyka, Warszawa 2023. 
Projekty konstytucji 1993–1997, red. R. Chruściak, t. 1–2, Warszawa 1997.
Rzegocki A., Racja stanu a polska tradycja myślenia o polityce, Kraków 2008.
Sadowski M., Godność człowieka i dobro wspólne w papieskim nauczaniu społecznym (1878–2005), Wrocław 2010.
Sarnecki P., Idee przewodnie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., „Przegląd Sejmowy” 5 (1997), nr 5(22).
Sobór Watykański II, Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes (7 grudnia 1965), [w:] Sobór Watykański II, Konstytucje, dekrety, deklaracje, Poznań 1967; „Acta Apostolicae Sedis” 58 (1966). 
Sokolewicz W., Artykuł 1, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. L. Garlicki, t. 5, Warszawa 2007.
Surma G., Istota interesu publicznego (dobra wspólnego?), [w:] Dobro i interes w prawie, red. A. Sobczyk, Kraków 2023. 
Sutor B., Etyka polityczna, Warszawa 1994.
Tomasz z Akwinu, Summa contra gentiles, [w:] Thomae Aquinatis Opera Omnia cum hypertextibus in CD–ROM, red. R. Busa, wyd. 2, Stuttgart 1996.
Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, [w:] Thomae Aquinatis Opera Omniacum hypertextibus in CD–ROM, red. R. Busa, wyd. 2, Stuttgart 1996.
Trzciński J., Rzeczpospolita Polska dobrem wspólnym wszystkich obywateli, [w:] Sądownictwo administracyjne gwarantem wolności i praw obywatelskich 1980–2005, red. J. Góral, R. Hauser i J. Trzciński, Warszawa 
2005.
W poszukiwaniu dobra wspólnego. Księga jubileuszowa Profesora Macieja Zielińskiego, red. A. Choduń i S. Czepita, Szczecin 2010.
W służbie dobru wspólnemu. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi Trzcińskiemu, red. R. Balicki i M. Masternak-Kubiak, Warszawa 2012. 
Walkowiak J., Idea dobra wspólnego na tle doktryn społeczno-gospodarczych i działalności ponadnarodowych korporacji, [w:] Dobro wspólne. 
Problemy konstytucyjnoprawne i aksjologiczne, red. W. Wołpiuk, Warszawa 2008.
Vermeule A., Common Good Constitutionalism, Medford 2022.
Wierzbicki M., Dobro wspólne jako kategoria normatywna, [w:] System prawny a porządek prawny, red. O. Bogucki i S. Czepita, Szczecin 2008.
Winczorek P., Dyskusja nad podstawowymi zasadami ustroju RP w Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego (Dziesięć pierwszych artykułów projektu Konstytucji RP), „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 57 (1995), z. 2. 
Wołpiuk W., Dobro wspólne a interes publiczny, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Informatyki, Zarządzania i Administracji w Warszawie” 2006, nr 1(4). 
Wołpiuk W., Dobro wspólne w świetle udziału Polski w Unii Europejskiej, [w:] Dobro wspólne. Problemy konstytucyjnoprawne i aksjologiczne, red. W. Wołpiuk, Warszawa 2008.Woźniak M., Interes publiczny i dobro publiczne w prawie administracyjnym na tle konstytucyjnej zasady dobra wspólnego, „Przegląd Prawa 
Konstytucyjnego” 2017, nr 4(83). 
Zdyb M., Dobro wspólne w perspektywie art. 1 Konstytucji RP, [w:] Trybunał Konstytucyjny. Księga XV-lecia, red. F. Rymarz i A. Jankiewicz, Warszawa 2001.
Ziembiński Z., Logika praktyczna, wyd. 20, Warszawa 1997. 
Ziembiński Z., Teoria prawa, wyd. 4, Warszawa – Poznań 1978.
Zubik M., Konstytucyjne refleksje nad „dobrem wspólnym” na tle przemian w Rzeczypospolitej Polskiej ostatniej dekady XX w., [w:] Dobro wspólne. Problemy konstytucyjnoprawne i aksjologiczne, red. W. Wołpiuk, Warszawa 2008.
Zubik M., Refleksje nad „dobrem wspólnym” jako pojęciem konstytucyjnym, [w:] Prawo a polityka. Materiały z konferencji Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, która odbyła się 24 lutego 2006 
roku, red. tenże, Warszawa 2007.
Zygmuntowicz D., Urok Poppera, „Teologia Polityczna – Co Tydzień” 330 (25.07.2022), https://teologiapolityczna.pl/dorota-zygmuntowicz-urok-poppera-2, dostęp: 07.11.2025.