Elementy logiki i argumentacji prawniczej

Spis treści:

Wprowadzenie

Rozdział I. Pojęcie i rozwój logiki prawniczej

1. Logika i prawoznawstwo
2. Narodziny logiki w antycznej Grecji
3. Zwrot ku logice formalnej w humanitarnej szkole prawa w okresie oświecenia
4. Rozwój logiki prawniczej w ujęciu Chaïma Perelmana
5. Podstawowe informacje o logice dla prawników

Rozdział II. Elementy logiki dla prawników w zakresie semiotyki

1. Status semiotyczny języka prawa
2. Semantyka języka prawa 
3. Syntaktyka języka prawa
4. Pragmatyka języka prawa

Rozdział III. Jaka logika prawnicza?

1. Deontologia sporu sądowego
2. Logika sądowego stosowania prawa jako uniwersalny model rozumowania prawniczego
3. Elementy logiki praktycznej dla prawników

Rozdział IV. Elementy logiki interpretacji prawniczej

1. Specyfika logiki interpretacji prawniczej
2. Problem znaczenia w interpretacji prawniczej
3. Wybrane zagadnienia budowy teorii wykładni prawa
4. Aktualny model interpretacji prawniczej

Rozdział V. Elementy logiki ustaleń faktycznych (rozumowania dowodowe)

1. Poznanie sądowe a poznanie naukowe
2. Fakty jako przedmiot dowodzenia
3. Dowód, teza i czynności dowodowe
4. Domniemania i zasada bezpośredniej percepcji dowodu

Rozdział VI. Elementy teorii argumentacji prawnej i ogólnej metodologii nauk

1. Spór prawniczy jako przykład dyskursu praktycznego
2. Topika, retoryka, erystyka, sofizmaty w argumentacji prawniczej
3. Wybrane elementy metodologii nauk z uwzględnieniem specyfiki prawoznawstwa: teoria, metoda, teza, hipoteza, struktura opracowania naukowego
4. Jurysprudencja analityczna i empiryczna. Przegląd empirycznych metod prawoznawstwa

Wykaz literatury powołanej
Przypisy

Ajdukiewicz 1938: Kazimierz Ajdukiewicz, Logiczne podstawy nauczania, Warszawa 1938
Arystoteles 1978: Arystoteles, Topiki. O dowodach sofistycznych , tł. Kazimierz Leśniak, 
Warszawa 1978
Austin 1962: John Landshaw Austin, How to do things with words, Oxford 1962
Bator 2016: Andrzej Bator, Systemowość prawa wobec konfliktów politycznych , [w:] Zbigniew 
Pulka (red.), Przegląd Prawa i Administracji CIV, Wrocław 2016
Beccaria 1776: Cesare Beccaria, O przestępstwach i karach, 1766, wyd. I polskie – E.S. Rap-
paport (tł.), Warszawa 1959
Biernat 2016: Tadeusz Biernat, Legislacja. Analiza procesu, Kraków 2016
Brzeziński 2010: Jerzy Brzeziński, Metodologia badań psychologicznych, Warszawa 2010
Carnap 2007: Rudolf Carnap, Pisma semantyczne, Warszawa 2007
Choduń 2016: Agnieszka Choduń, Koncepcja wykładni prawa Macieja Zielińskiego, „Ruch 
prawniczy, ekonomiczny i socjologiczny” 2016, z. 4
Chojnacki 1965: Piotr Chojnacki, Metoda dialektyczna Arystotelesa jako droga do zasadni-
czych przesłanek filozofii i nauki , „Studia Philosophiae Christianae” 1965, z. 1/2
Dubisz 2003: Stanisław Dubisz, Uniwersalny słownik języka polskiego, T. 2, Warszawa 2003
Dyrda i in. 2016: Adam Dyrda, Tomasz Gizbert-Studnicki, Andrzej Grabowski, Metodolo-
giczne dychotomie. Krytyka pozytywistycznych teorii prawa, Warszawa 2016
Dworkin 2022: Ronald Dworkin, Imperium prawa, Warszawa 2022 (oryg. 1986)
Frydman 1936: Sawa Frydman, Dogmatyka prawa w świetle socjologii: studium pierwsze: 
o wykładni ustaw, Wilno 1936
Gizbert-Studnicki 1985: Tomasz Gizbert-Studnicki, Wykładnia celowościowa, SP 1985, z. 3–4
Grabias 2003: Stanisław Grabias, Język w zachowaniach społecznych, Lublin 2003
Grobler 2006: Adam Grobler, Metodologia nauk, Kraków 2006
Habermas 2005: Jürgen Habermas, Faktyczność i obowiązywanie. Teoria dyskursu wobec 
zagadnień prawa i demokratycznego państwa prawnego, Warszawa 2005
Hart 2020: Herbert L.A. Hart, Pojęcie prawa, tł. Jan Woleński i Leszek Koczanowicz. War-
szawa 2020 (oryg. Oxford, 1961)
Herman 2023: Mikołaj Herman, O normach sprzężonych raz jeszcze, „Państwo i Prawo” 
2023 nr 11145 Wykaz literatury powołanej
Jakubiak-Mirończuk 2021: Aneta Jakubiak-Mirończuk, Pozytywistyczne a niepozytywi-
styczne koncepcje prawa, [w:] Artur Kotowski (red.), Wybrane zagadnienia teorii i filozofii 
prawa, Warszawa 2021
Jarosz 2018: Beata Jarosz, O (nie)tożsamości pojęć język specjalistyczny, język specjalny, język 
fachowy, język profesjonalny, język zawodowy, profesjolekt, technolekt, „Polonica” 2018, 
no 38(1)
Kaczmarek 2006: Janusz Kaczmarek, Uniwersalia a przedmioty ogólne, „Acta Universitatis 
Lodziensis. Folia Philosophica” 2006, nr 17
Kaleta i Kotowski 2024: Krzysztof J. Kaleta, Artur Kotowski, Podstawy prawoznawstwa, 
Warszawa 2024 (wyd. III)
Kmiecik 2008: Romuald Kmiecik, Prawo dowodowe. Zarys wykładu, Kraków 2008 (wyd. III)
Kmiecik 2020: Romuald Kmiecik, Ekstensja zarzutów apelacyjnych (art. 447 § 1–3 k.p.k.) 
a zakaz reformationis in peius – z problematyki fikcjonalizmu procesowego , „Prokuratura 
i Prawo” 2020, nr 7−8
Kotowski 2020: Artur Kotowski, Wykładnia sądów kasacyjnych w świetle empirycznych ba-
dań orzecznictwa, Warszawa 2020
Kotowski 2021: Artur Kotowski (red.), Wybrane zagadnienia teorii i filozofii prawa , War-
szawa 2021
Kotowski 2023: Artur Kotowski, Model analizy legislacyjnej. Teoria studiów nad procesem 
ustawodawczym w zarysie, Warszawa 2023
Kotowski 2025: Artur Kotowski, Sędziowski aktywizm interpretacyjny a skłonność do ryzyka 
decyzyjnego, Warszawa 2025
Kowalski 2013: Grzegorz M. Kowalski, Zwyczaj i prawo zwyczajowe w doktrynie prawa 
i praktyce sądów miejskich karnych w Polsce (XVI−XVIII w.), Kraków 2013
Kozłowska 2015: Anna Kozłowska, Miejsce badań nad idiolektem w obrębie językoznawstwa, 
Poznańskie Spotkania Językoznawcze 2015, nr 30
Kublikowski 2018: Robert Kublikowski, Semantyka: Hilary Putnam i Robert B. Brandom, 
„Zagadnienia Naukoznawstwa” 1−4(215), 2018
Kuryłowicz 2022: Marek Kuryłowicz, Słownik terminów, zwrotów i sentencji prawniczych 
łacińskich oraz pochodzenia łacińskiego, Warszawa 2022
Lande 1956, Jerzy Lande, Nauka o normie prawnej, „Annales Universitatis Mariae Curie- 
-Skłodowska” Vol. III-1, Sectio G, 1956
Leszczyński J. 2010: Jerzy Leszczyński, Pozytywizacja prawa w dyskursie dogmatycznym, 
Kraków 2010
Leszczyński J. 2015: Jerzy Leszczyński, O pewnych aporiach normatywnej teorii wykładni 
prawa, „Principia: pisma koncepcyjne z filozofii i socjologii teoretycznej” 2015, T. 61/62
Leszczyński L. 2001: Leszek Leszczyński, Stosowanie generalnych klauzul odsyłających,  
Kraków 2001
Leszczyński L. 2009: Leszek Leszczyński, Wykładnia operatywna (podstawowe właściwości), 
Państwo i Prawo 2009, z. 6146 Wykaz literatury powołanej
Leszczyński L. 2017: Leszek Leszczyński, Praktyka precedensowa w porządku prawa stano-
wionego. Podstawowe czynniki warunkujące, Przegląd Prawa i Administracji, Wrocław 
2017, nr 110
Lizisowa 2018: Maria Teresa Lizisowa, Komunikacyjna teoria języka prawnego, Poznań 2018;
Lyons 1972: John Lyons, Chomsky, Warszawa 1972
Łętowska 2015: Ewa Łętowska, Ada Paprocka, Iwona Rzucidło-Grochowska, Podstawy uza-
sadniania w prawie konstytucyjnym i międzynarodowym, [w:] Iwona Rzucidło-Grochow-
ska, Mateusz Grochowski (red.), Uzasadnienia decyzji stosowania prawa, Warszawa 2015
Majewski 2022: Jarosław Majewski, Czy należy skorygować dotychczasową granicę między 
umyślnością a nieumyślnością?, [w:] Marek Mozgawa, Piotr Poniatowski, Krzysztof Wala, 
Aktualne problemy i perspektywy prawa karnego, Warszawa 2022
Malec 2000: Andrzej Malec, Zarys teorii definicji prawniczej, Warszawa 2000
Malec 2018: Andrzej Malec, Wprowadzenie do semantyki prawa, Białystok 2018
Malinowski 2006: Andrzej Malinowski, Polski język prawny. Wybrane zagadnienia, War-
szawa 2006
Malinowski 2019: Andrzej Malinowski, Błędy formalne w tekstach prawnych, Warszawa 2020;
Manowska 2022: Małgorzata Sieńko, art. 231, [w:] Małgorzata Manowska (red.), Kodeks 
postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I. Art. 1−477(16), LEX/el. 2022
Megger 2024: Przemysław Megger, Neosędziowie i neo-KRS. Znaczenia, funkcja i wartość 
ekspresywna nowych wyrazów złożonych z cząstką neo-, „Poradnik Językowy” 2024, nr 9
Millikan 2002: Ruth Garrett Millikan, Varieties of Meaning: The 2002 Jean Nicod Lectures, 
MIT Press 2002
Morawski 1999: Lech Morawski, Główne problemy współczesnej filozofii prawa. Prawo w toku 
przemian, Warszawa 1999
Morawski 2006: Lech Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2006
Nawrot 2020: Oktawian Nawrot, Wprowadzenie do logiki dla prawników, Warszawa 2020
Opałek 1985: Kazimierz Opałek, Filozofia prawa a filozofia społeczna , [w:] Kazimierz Opałek, 
Jerzy Wróblewski, Problemy teorii i filozofii prawa , Lublin 1985
Opałek, Wróblewski 1991: Kazimierz Opałek, Jerzy Wróblewski, Prawo: metodologia, filo -
zofia, teoria prawa , Warszawa 1991
Perelman 1984: Chaim Perelman, Logika prawnicza. Nowa retoryka, wyd. polskie, Warszawa 
1984
Piechowiak 2015: Marek Piechowiak, Arthur Kaufmann – hermeneutyka prawnicza, [w:] 
Jerzy Zajadło (red.), Przyszłość dziedzictwa. Robert Alexy, Ralf Dreier, Jürgen Habermas, 
Otfried Höffe, Arthur Kaufmann, Niklas Luhmann, Ota Weinberger. Portrety filozofów 
prawa, Gdańsk 2008
Pieńkos 1999: Jerzy Pieńkos, Podstawy juryslingwistyki. Język w prawie – Prawo w języku, 
Warszawa 1999
Płeszka 2003: Krzysztof Płeszka, Reguły preferencji w prawniczych rozumowaniach interpreta-
cyjnych, [w:] Jerzy Stelmach (red.), Studia z filozofii prawa , Wydawnictwo Uniwersytetu 
Jagiellońskiego, Kraków 2003147 Wykaz literatury powołanej
Pulka 2004: Zbigniew Pulka, Struktura poznania filozoficznego w prawoznawstwie , Wrocław 
2004
Pulka 2016: Zbigniew Pulka (red.), Przegląd Prawa i Administracji, Tom 104 (CIV). Syste-
mowość prawa, Wrocław 2016
Putnam 1975: Hilary Putnam, The meaning of meaning , Minnesota Studies in the Philosophy 
of Science no. 7, s. 131−193
Quine 1999: Willard van Orman Quine, Słowo i przedmiot, Warszawa 1999
Rabault 1997: Hugues Rabault, Granice wykładni sędziowskiej, Warszawa 1997
Radbruch 1924: Gustaw Radbruch, Wstęp do prawoznawstwa, wyd. polskie, tł. Czesław 
Znamierowski, Warszawa 1924
Radbruch 2002: Gustaw Radbruch, Ustawa i prawo, tł. Jerzy Zajadło, „Ius et lex” nr 1/2002 
Przedruki, s. 159
Schopenhauer 1902: Artur Schopenhauer, Sztuka prowadzenia sporów, Warszawa 1902; 
https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/schopenhauer-sztuka-prowadzenia-sporow.
pdf, dostęp: 9.12.2025
Skrzypczyńska 2020: Karolina Skrzypczyńska, Przykład samooskarżenia jako wyłącznego 
dowodu winy, „Prokuratura i Prawo” 2020, nr 1, s. 144−151
Smolak 2012: Marek Smolak, Wykładnia celowościowa z perspektywy pragmatycznej, War-
szawa 2012
Stefaniuk 2009: Małgorzata Stefaniuk, Preambuła aktu normatywnego w doktrynie oraz 
w procesie stanowienia i stosowania polskiego prawa w latach 1989–2007, Lublin 2009
Stefańczyk 2021: Andrzej P. Stefańczyk, Jakim rodzajem wnioskowania jest według Arysto-
telesa argumentacja przez przykład, „Roczniki Filozoficzne” 2021, nr 2
Stelmach i Brożek 2006: Jerzy Stelmach, Bartosz Brożek, Metody prawnicze, Warszawa 2006
Studnicki 1965: Franciszek Studnicki, Przepływ wiadomości o normach prawa, Warszawa 1965
Studnicki 1986: Tomasz Gizbert-Studnicki, Język prawny z perspektywy socjolingwistycznej, 
Warszawa-Kraków 1986
Sztompka 2021: Piotr Sztompka, Socjologia. Wykłady o społeczeństwie, Kraków 2021
Szyszkowska 2000: Maria Szyszkowska, Zarys filozofii prawa , Białystok 2000
Świecki 2025: Krzysztof Eichstaedt, art. 49(b), art. 438, [w:] Kodeks postępowania karnego. 
Tom I. Komentarz aktualizowany, red. Dariusz Świecki, LEX/el. 2025
Tatarkiewicz 1981: Władysław Tatarkiewicz, Historia filozofii, T. 1, Warszawa 1981
Toffler 1985: Alvin Toffler,  Trzecia fala, tł. Ewa Woydyłło, Warszawa 1985
Tomza 2010: Anna Tomza, Teoria wykładni prawa Jerzego Wróblewskiego a dyrektywalna kon-
cepcja znaczenia Kazimierza Ajdukiewicza, „Studia Prawno-Ekonomiczne”, t. LXXXII, 
2010
Trepczyński 2013: Marcin Trepczyński, Logika teologii objawionej w pismach Alberta Wiel-
kiego i Tomasza z Akwinu, „Roczniki Filozoficzne” 2013, nr 3, T. LXI
Waśkowski 1936: Eugeniusz Waśkowski, Teorja wykładni prawa cywilnego. Metodologia 
dogmatyki cywilistycznej w zarysie, Warszawa 1936148 Wykaz literatury powołanej
Wielomski 2023: Adam Wielomski, Demokracja, [w:] Artur Kotowski, Aleksandra Syryt (red.), 
Wartości Unii Europejskiej w świetle art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej, Warszawa 2023
Wittgenstein 1921: Ludwig Wittgenstein, Traktat logiczno-filozoficzny , 1921, wyd. polskie 
Warszawa 2006
Woleński 2020: Jan Woleński, Czym jest filozofia prawa? , [w:] Jacek Hołówka, Bogdan Dziob-
kowski (red.), Filozofia prawa. Normy i fakty , Warszawa 2020
Woleński 2022: Jan Woleński, Metafilozofia i filozofia (analityczna) , Człowiek i Społeczeń-
stwo T. LIII, 2022
Wolski 2000: Józef Wolski, Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 2000
Wróblewski B. 1948: Bronisław Wróblewski, Język prawny i prawniczy, Kraków 1948
Wróblewski J. 1959: Jerzy Wróblewski, Zagadnienia teorii wykładni prawa ludowego, War-
szawa 1959
Wróblewski J. 1984: Jerzy Wróblewski, Wprowadzenie, [w:] Chaim Perelman, Logika praw-
nicza-Nowa retoryka, Warszawa 1984
Wróblewski J. 1990: Jerzy Wróblewski, Rozumienie prawa i jego wykładnia, Wrocław−War-
szawa−Kraków−Gdańsk−Łódź, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Pol-
skiej Akademii Nauk 1990
Wróblewski J. 2015a: Jerzy Wróblewski, Modele systemów norm a system prawa, [w:] Marek 
Zirk-Sadowski (red.), Jerzy Wróblewski − pisma wybrane, Warszawa 2015 (oryg. „Studia 
Prawno-Ekonomiczne” 1969, t. II)
Wróblewski J. 2015b: Jerzy Wróblewski, Postawa filozoficzna i afilozoficzna we współczesnej 
teorii prawa, [w:] Marek Zirk-Sadowski (red.), Jerzy Wróblewski − pisma wybrane, War-
szawa 2015 (oryg. „Studia Prawno-Ekonomiczne” 1966, z. 13)
Wróblewski J. 2015c: Jerzy Wróblewski, Stosowanie prawa (model teoretyczny), [w:] Marek 
Zirk-Sadowski (red.), Jerzy Wróblewski. Pisma wybrane, Warszawa 2015 (oryg. „Państwo 
i Prawo” 1967, z. 3)
Zieliński 1972: Maciej Zieliński, Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego, 
Poznań 1972
Zieliński 1979: Maciej Zieliński, Poznanie sądowe a poznanie naukowe, Poznań 1979
Zieliński 2006: Maciej Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki, Warszawa 2006
Zieliński 2009: Maciej Zieliński, Wybrane zagadnienia wykładni prawa, Państwo i Prawo 
2009 z. 6
Zieliński i in. 2009: Maciej Zieliński, Olgierd Bogucki, Agnieszka Choduń, Stanisław Czepita, 
Beata Kanarek, Andrzej Municzewski, Zintegrowanie polskich koncepcji wykładni prawa, 
„Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2009, z. 4
Zieliński 2011: Maciej Zieliński, Osiemnaście mitów w myśleniu o wykładni prawa, „Palestra” 
2011, z. 3−4
Zieliński i Zirk-Sadowski 2011: Maciej Zieliński, Marek Zirk-Sadowski, Klaryfikacyjność 
i derywacyjność w integrowaniu polskich teorii wykładni prawa, „Ruch Prawniczy Eko-
nomiczny i Socjologiczny”, z. 2149 Wykaz literatury powołanej
Ziembiński 1960: Zygmunt Ziembiński, Przepis prawny a norma prawna, „Ruch Prawniczy 
Ekonomiczny i Socjologiczny” 1960(22), z. 1
Ziembiński 1985: Zygmunt Ziembiński, Deskrypcjonistyczna i rekostrukcjonistyczna analiza 
języka w prawoznawstwie, „Studia Prawnicze” 1985, z. 3−4
Zirk-Sadowski 2001: Marek Zirk-Sadowski, Pozytywizm prawniczy a filozoficzna opozycja 
podmiotu i przedmiotu poznania, „Studia z Filozofii Prawa” 2001
Zirk-Sadowski 2020: Marek Zirk-Sadowski, Analityczna filozofia prawa , [w:] Jacek Hołówka, 
Bogdan Dziobkowski (red.), Filozofia prawa. Normy i fakty , Warszawa 2020
Zych 2017: Tymoteusz Zych, W poszukiwaniu pewności prawa. Precedens a przewidywalność 
orzeczeń sądowych w tradycji prawa anglosaskiego, Toruń 2017

Orzecznictwo:
Wyrok NSA z dnia 8.02.2023 r., I GSK 1801/22, LEX nr 3502702
Wyrok SN z dnia 25.09.2012 r., IV KK 154/12, LEX nr 1220921
Postanowienie SN z dnia 19.12.2023 r., I KS 35/23, LEX nr 3649791
Postanowienie SN z dnia 23.01.2025 r., I CSK 254/24, LEX nr 3820797