Dylematy etyczne na styku edukacji i środowiska wirtualnego w perspektywie personalistycznej

Spis treści:

Wstęp

Część I. Zagadnienia wprowadzające

Rozdział 1. Problematyka teistycznej etyki personalistycznej

1.1. Etyka wychowawcza Jacka Woronieckiego
1.2. Etyka chronienia osób Mieczysława Gogacza
1.3. Etyka personalizmu Karola Wojtyły

Rozdział 2. Środowisko wirtualne i sztuczna inteligencja na tle zmian systemowych w edukacji

2.1. Wyjaśnienie podstawowych pojęć
2.2. Szanse edukacyjne związane z rozwojem środowiska wirtualnego i sztucznej inteligencji
2.3. Zagrożenia dzieci i młodzieży związane z rozwojem środowiska wirtualnego i AI

Część II. Podstawowe dylematy etyczne w kontekście rozwoju człowieka w środowisku wirtualnym

Rozdział 3. Główne problemy etyczne dotyczące edukacji w środowisku wirtualnym i sztucznej inteligencji

3.1. Nowa antropologia
3.2. Relacja wychowawcza a relacja wirtualna
3.3. Uzależnienie od internetu

Część III. Zagadnienia praktyczne

Rozdział 4. Podstawowe normy etyczne odnośnie do funkcjonowania wychowawcy i wychowanka w środowisku wirtualnym

4.1. Kodeks etyki dla nauczycieli, wychowawców i uczniów w dobie rewolucji technologicznej

Zakończenie
Bibliografia  

Aboujaoude E., Wirtualna osobowość naszych czasów. Mroczna strona e-osobowości, Wydawnic-
two Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2012.
Ambrozova P., Nové formy školního podvádění a vyrušování v kontextu digitálního vzdělávání, 
Pavel Mervart, Hradec Královė 2020.
Andrzejewska A., Dziecko w cyberprzestrzeni, Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej 
im. Marii Grzegorzewskiej, Warszawa 2007.
Andrzejewska A., Niebezpieczny komputer – od euforii do uzależnień, Wydawnictwo Akademii 
Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej, Warszawa 2009.
Andrzejewska A., Uzależnienie od mediów cyfrowych, [w:] T. Pilch (red.), Encyklopedia pedago-
giczna XXI wieku, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2007.
Augé M., Nie-miejsca. Wprowadzenie do antropologii hipernowoczesności, przeł. Roman Chym-
kowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010.
Augustynek A., Uzależnienia komputerowe. Diagnoza, rozpowszechnienie, terapia, Difin, War-
szawa 2010.
Bakke M., Posthumanizm: człowiek w świecie większym niż ludzki, [w:] J. Sokolski (red.), Czło-
wiek wobec natury – humanizm wobec nauk przyrodniczych, Neriton, Warszawa 2010.
Baran L., Misiewicz M., Cyberprzestrzeń – nowe miejsce spotkań. Teoretyczna i psychologiczna 
analiza wirtualnych społeczności, [w:] M. Wysocka-Pleczyk, K. Tucholska (red.), Czło-
wiek zalogowany 2. Wirtualne społeczności, Biblioteka Jagiellońska, Kraków 2014.
Bartle R.A., Designing Virtual Worlds, t. 1, Wyd. CRC Press, Boca Raton 2025.
Baudrillard J., Symulakry i symulacja, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2005.
Bauman Z., Płynne życie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007.
Bąk A., Piech K., Sztuczna Inteligencja w Edukacji. Wyzwania, szanse i zagrożenia, Raport 
NASK/GRAI, 2023.
Bednarek J., Społeczne kompetencje medialno-informacyjne w kontekście bezpieczeństwa w cyber-
przestrzeni i świata wirtualnego, [w:] J. Bednarek (red.), Człowiek w obliczu szans cyber-
przestrzeni i świata wirtualnego, Difin, Warszawa 2014.154
Bibliografia
Bednarek  J.,  Zagrożenia  w  cyberprzestrzeni,  [w:]  M.  Jędrzejko  (red.),  Patologie  społeczne, 
Wydawnictwo  Akademia  Humanistyczna  im.  Aleksandra  Gieysztora  w  Pułtusku,  
Pułtusk 2006.
Bębas S., Zagrożenia dla dzieci i młodzieży płynące z nadmiernego grania w gry komputerowe, 
„Zabawy i Zabawki” 2015.
Białek J., Tech. Krytyka rozwoju środowiska technologicznego, Wydawnictwo Garda, Warszawa 
2017.
Biedroń  M.,  Wawrzak-Chodaczek  M.,  Komunikacja  za  pomocą  social  media  –  możliwo-
ści i zagrożenia. Zarys problematyki, [w:] M. Biedroń, M. Wawrzak-Chodaczek (red.), 
Komunikacja  –  (po)rozumienie  –  obecność  społeczna,  Wydawnictwo  Adam  Marszałek, 
Toruń 2012.
Bigaj M., Dębski M., Młodzi Cyfrowi. Nowe technologie. Relacje. Dobrostan, GWP, Gdańsk 
2019.
Bobik B., Żywczok A., Pedagogika analityczna. Od porządkowania wiedzy naukowej do odkry-
wania jej nowych obszarów, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2022.
Boellstorff T., Dojrzewanie w Second Life. Antropologia człowieka wirtualnego, Wydawnictwo 
Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2012.
Borowicz A., Technologie w rozwoju i edukacji dzieci w wieku szkolnym – nie zabraniać, ale jak 
stosować?, [w:] E. Domagała-Zyśk (red.), Personalistyczne integralne wychowanie dzieci 
w wieku szkolnym, KUL, Lublin 2025.
Bostrom  N.,  Superinteligencja.  Scenariusze,  strategie,  zagrożenia,  Wydawnictwo  Helion,  
Warszawa 2016.
Bostrom N., The Transhumanist FAQ Version 2.1., Faculty of Philosophy Oxford University, 
Oxford 2003.
Bucholc M., Szulżycka A., Teoria komunikowania masowego, Wydawnictwo Naukowe PWN, 
Warszawa 2007.
Campbell M., Hoane Jr A. J., Hsu F. H., Deep Blue, „Artificial Intelligence”, 2002, 134(1–2),  
s. 57–83.
Castells M., Siła tożsamości, tłum. S. Szymański, PWN, Warszawa 2009.
Castells M., Społeczeństwo sieci, PWN, Warszawa 2011.
Cebula W., Piela K., Radoń J., Relacje człowiek – robot AI, „Media i Społeczeństwo”, 2024,  
nr 20(1/1), s. 274–285.
Chen L., Chen P.Z., Lin P., Artificial Intelligence in Education: A Review , “IEEE AI Access”, 
2020, 8, 75264–75278.
Chęć A., Małyszek A., Kultura społeczeństwa sieci a bezpośrednie kontakty społeczne, „Zeszyty 
Naukowe  Państwowej  Wyższej  Szkoły  Zawodowej  im.  Witelona  w  Legnicy”,  2019,  
nr 3, s. 121.
Chocholska P., Osipczuk M., Uzależnienie od komputera i Internetu u dzieci i młodzieży, GWP, 
Gdańsk 2009.155
Bibliografia
Chrost  M.,  Chrost  S.,  E-learning and Blended Learning in the Opinions of Polish Students, 
„Multidisciplinary Journal of School Education” Vol. 10, 2021/2 No. 20, s. 233–255.
Chrost M., Chrost S., Online Learning During the Pandemic in the Experience of Future Teachers, 
“Fides et Ratio” 2021, nr 3(47), s. 573–592.
Chrost  S.,  Antropologia  pedagogiczna  w  perspektywie  personalizmu  teistycznego,  Difin,  War-
szawa 2020.
Clarke A., E-learning nauka na odległość, Wydawnictwo Komunikacji i Łączności, Warszawa 
2007.
Cudo  A.,  Zabielska-Mendyk  E.,  Funkcjonowanie  poznawcze  a  uzależnienie  od  Internetu  – 
przegląd badań, „Psychiatria Polska” 2019, 53(1), s. 61–79.
Czachorowski M., Personalistyczna etyka Karola Wojtyły wobec zarzutów współczesnego antyper-
sonalizmu, „Logos i Ethos”, 2020, 1 (53), s. 97–117.
Dabrock P., Playing God? Synthetic biology as a theological and ethical challenge, “Syst Synth 
Biol” 2009, 3, s. 47–54.
Davis R.A., A cognitive-behavioral model of pathological Internet use, “Computers in Human 
Behavior”, 2001 17(2), s. 187–195.
Delsol Ch., Czym jest człowiek? Kurs antropologii dla niewtajemniczonych, Wydawnictwo Znak, 
Kraków 2011.
Delsol Ch., Nienawiść do świata. Totalitaryzmy i ponowoczesność, Instytut Wydawniczy PAX, 
Warszawa 2017.
Downes  Stephen,  downloaded  from:  http://www.slideshare.net/Downes/learning-2050 
(dostęp: 30.09.2011).
Dusek V., Wprowadzenie do filozofii techniki , WAM, Kraków 2011.
Dworkin R., Playing God: Genes, Clones, and Luck, [w:] R. Dworkin, Sovereign Virtue. The The -
ory and Practice of Equality, Cambridge University Press, Cambridge 2000.
Eco  U.,  W  poszukiwaniu  języka  doskonałego,  przeł.  Wojciech  Soliński,  Aletheia,  Warszawa 
2013.
EDUCAUSE, Top IT Issues, 2020: The Drive to Digital Transformation in Higher Education , 
EDUCAUSE Review, 2020.
Encyklika  ,,Magnifica  Humanitas”  Ojca  Świętego  Leona  XIV  o  trosce  o  osobę  ludzką  w  dobie 
sztucznej  inteligencji,  https://www.vatican.va/content/leo-xiv/pl/encyclicals/docu-
ments/20260515-magnifica-humanitas.html (dostęp: 28.09.2026).
European Commission, Ethical guidelines on the use of artificial intelligence (AI) and data 
in teaching and learning for educators,  Publications  Office  of  the  European Union, 
Luxembourg 2022.
Fabjaniak-Czerniak  K.,  Internetowe  media  społecznościowe  jako  narzędzie  public  relations,  
[w:] K. Kubiak (red.), Zarządzanie w sytuacjach kryzysowych niepewności, Wyższa Szkoła 
Promocji, Warszawa 2012.156
Bibliografia
Fazlagić J. (red.), Sztuczna inteligencja (AI) jako megatrend kształtujący edukację. Jak przygoto-
wywać się na szanse i wyzwania społeczno-gospodarcze związane ze sztuczną inteligencją?, 
Instytut Badań Edukacyjnych, Warszawa 2022.
Fischer C., Pardos Z.A., Baker R.S., Williams J.J., Smyth P., Yu R., Warschauer M., Mining 
Big Data in Education: Affordances and Challenges, „Review of Research in Education”, 
2020, 44(1), s. 130–160.
Floridi L., The Ethics of Artificial Intelligence: Principles, Challenges, and Opportunities , Oxford 
University Press, Oxford 2021.
Fukuyama F., Koniec człowieka. Konsekwencje rewolucji biotechnologicznej, Społeczny Instytut 
Wydawniczy Znak, Kraków 2004.
Gadacz T., Wychowanie jako spotkanie osób, [w:] F. Adamski (red.), Wychowanie personalistyczne, 
WAM, Kraków 2005.
Gała A., Agresywne gry komputerowe a kontakty społeczne, [w:] A. Gała, I. Ulfik (red.), Oddzia-
ływanie agresywnych gier komputerowych na psychikę dzieci, Wydawnictwo KUL, Lublin 
2000.
Gała A., Ulik-Jaworska I., Oddziaływanie agresywnych gier komputerowych na psychikę dzieci, 
Wydawnictwo Michalineum, Marki 2004.
Gaus G.D., Pädagogischer Bezug, [w:] K.-P. Horn, H. Kemnitz, W. Marotzki, U. Sandfuchs 
(red.),  Klinkhardt  Lexikon  Erziehungswissenschaft,  t.  2,  Verlag  Julius  Klinkhardt,  Bad 
Heilbrunn 2012.
Giddens A., Nowoczesność i tożsamość: „ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, tłum.  
A. Szulżycka, PWN, Warszawa 2006.
Giddens A., Socjologia, tłum. A. Szulżycka, PWN, Warszawa 2004.
Gogacz M., Ku etyce chronienia osób – wokół podstaw etyki, Wydawnictwo Pallottinum, War-
szawa 1991.
Gogacz M., Osoba zadaniem pedagogiki: wykłady bydgoskie, Navo, Warszawa 1997.
Gogacz M., Wprowadzenie do etyki chronienia osób, Navo, Warszawa 1998.
Goralski M.A., Górniak-Kocikowska K., Edukacja w dobie sztucznej inteligencji. Wola słucha-
nia jako nowe wyzwanie pedagogiczne, „Ethos. Kwartalnik Instytutu Jana Pawła II” 2019, 
1 (32), s. 152–198.
Griffiths M., Gry i hazard. Uzależnienia dzieci w okresie dorastania, GWP, Gdańsk 2004.
Griffiths M.D., Internet addiction – Time to be taken seriously?, „Addiction Research”, 2000, 8, 
s. 413–418.
Gruba J., Opinie logopedów na temat wykorzystywania komputera w terapii, [w:] W. Strykowski 
(red.), Media a edukacja, Oficyna Edukacyjna Wydawnictwa eMPi2, Poznań 2000.
Gryza R., Mózg w sieci – mechanizmy uzależnienia od Internetu, „Alkoholizm i Narkomania”, 
2014, 27(4), s. 319–330.
Grzybek G., Etyka zawodowa jako subdyscyplina naukowa: (odniesienie do działalności zawodo-
wej w obszarze nauczania, wychowania i opieki), Uniwersytet Rzeszowski, Rzeszów 2016.157
Bibliografia
GUS,  Społeczeństwo  informacyjne  w  Polsce  Wyniki  badań  statystycznych  z  lat  2015–2019,  
Warszawa–Szczecin 2019.
Gustowski W., Komunikacja w mediach społecznościowych, Wydawnictwo Novae Res, Gdynia 
2012.
Gwozda  M.,  e-Globalna  komunikacja  jako  jeden  ze  społecznych  wymiarów  internetu,  [w:]  
M. Kowalski (red.), Internet. Między edukacją, bezpieczeństwem a zdrowiem, Maternus 
Media, Tychy 2008.
Haidt J., Niespokojne pokolenie. Jak wielkie przeprogramowanie dzieciństwa wywołało epidemię 
chorób psychicznych, tłum. R. Filipowski, Zysk i S-ka, Poznań 2025.
Hakimi L., Eynon R., & Murphy V., The ethics of using digital trace data in education: A the-
matic review of the research landscape, „Review of Educational Research”, 2021, 91(5),  
s. 671–717.
Halapsis  A.  V.,  Gods  of  transhumanism,  “Anthropological  Measurements  of  Philosophical 
Research”, 2019, nr 16, s. 78–90.
Han B-Ch., Krytyka narracji i inne eseje, przeł. Rafał Pokrywka, Wydawnictwo Krytyki Poli-
tycznej, Warszawa 2024.
Harari Y.N., Homo Deus. A brief history of tomorrow, Harper Collins Publishing, New York 
2017.
Hawking S., Krótkie odpowiedzi na wielkie pytania, Wydawnictwo Zyski S-ka, Poznań 2018.
Huxley J., New Bottles for New Wine, Chatto & Windus, London 1957.
Hyman A., Charles Babbage: Pioneer of the Computer, Princeton University Pres, Princeton 
1985.
Izdebska J., Dziecko w rodzinie i w środowisku rówieśniczym, Wydawnictwo Trans Humana, 
Białystok 2003.
Janowski J., Architektura i infrastruktura Wielkiego Resetu. Tom III. Korelaty Wielkiego Resetu 
i  składniki  regulacyjne  cywilizacji  informacyjnej,  Wydawnictwo  Politechniki  Warszaw-
skiej, Warszawa 2023.
Jasiński W., Czym jest TikTok i jak działa?, „Remedium”, 2021, nr 7–8.
Jazukiewicz I., Wychowanie człowieka z perspektywy katolickiej etyki wychowawczej, „Roczniki 
Pedagogiczne”, 2020, 1, s. 81–97.
Jemioł M., Gry wideo jako przestrzeń sporu filozoficznego. Wybrane zagadnienia , Wydawnictwo 
Naukowe Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie, Kraków 2025.
Jeziorański M., Relacja wychowawcza, [w:] J. Kochel, J. Kostorz (red.) Leksykon katechetyczny, 
Jedność, Kielce 2022.
Jeziorański M., Relacja wychowawcza. Rozumienie, modele, propozycja, Wydawnictwo KUL, 
Lublin 2022.
Jędrzejko M.Z., Taper A., Kozłowski T., Cyberzaburzenia, cyberuzależnienia, Centrum Profi-
laktyki Społecznej – Oficyna Wydawnicza von Velke, Warszawa 2020.158
Bibliografia
Jupowicz-Ginalska A., Kisilowska M., Jasiewicz J., Baran T., Wysocki A., FOMO 2019. Polacy 
a lęk przed odłączeniem, Wydział Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu 
Warszawskiego, Warszawa 2019.
Kacprzyk A., Dziecko w świecie gier komputerowych – możliwości i zagrożenia, „Parezja. Czaso-
pismo Forum Młodych Pedagogów przy Komitecie Nauk Pedagogicznych PAN” 2019, 
2/(12).
Kawecki M. (red.), Sztuczna inteligencja: etyka, prawo, technologia, Wydawnictwo Wolters Klu-
wer, Warszawa 2020.
Kaznowski D., Nowy marketing, VFP Communications Ltd, Warszawa 2008.
Keles N., Ergen A. (red.), What’s happening in cyberspace?, Peter Lang, Berlin, Bern, Bruxelles, 
New York, Oxford, Warszawa, Wien 2020.
Kim J., Leading teachers’ perspective on teacher-AI collaboration in education, „Education and 
Information Technologies” 2023.
Knox J., Jandrić P., Bayne S., Postdigital education in design and practice, “Postdigital Science 
and Education” 2020, 2(2), s. 280–288.
Kochanowicz M., Szymborska D., Polityka AI na uczelniach – między presją a regulacją, https://
forumakademickie.pl/polityka-ai-na-uczelniach-miedzy-presja-a-regulacja/  (dostęp: 
17.12.2025).
Kołakowski L., Kultura i fetysze. Eseje, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009.
Kołodziejczyk W., Polak M., Jak będzie zmieniać się edukacja? Wyzwania dla polskiej szkoły 
i ucznia, Instytut Obywatelski, Warszawa 2011.
Kowalczuk K., Nowe perspektywy wykorzystania gier komputerowych w edukacji, „Hejnał Oświa-
towy. Miesięcznik Małopolskiego Centrum Doskonalenia Nauczycieli” 2016, nr 10/156.
Krąpiec M.A., Relacja, [w:] A. Maryniarczyk i in. (red.), Powszechna encyklopedia filozofii, t. 8, 
Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, Lublin 2007.
Krizhevsky A., Sutskever I., Hinton G.E., ImageNet Classification with Deep Convolutional 
Neural Networks, „Advances in Neural Information Processing Systems” (NIPS), 2012, 
25, s. 1097–1105.
Kurkowski P., Wpływ łączności internetowej na komunikację społeczną, „Młoda Humanistyka.
com”, 2018, nr 2, s. 3.
Kurzweil R., The Singularity is Near: When Humans Transcend Biology, Viking Press, New York 
2005.
Lasch  Ch.,  Kultura  narcyzmu  Amerykańskie  życie  w  czasach  malejących  oczekiwań,  tłum.  
G. Ptaszek, A. Skrzypek, Sedno, Warszawa 2015.
Lasch Ch., The Culture of Narcissism: American Life in An Age of Diminishing , W.W. Norton 
Company, New York 1979.
Laszkowska  J.,  Oddziaływanie  gier  komputerowych  na  młodzież,  „Problemy  Opiekuńczo-
-Wychowawcze”, 2000, nr 7.159
Bibliografia
Lee K.F., Inteligencja sztuczna, rewolucja prawdziwa. Chiny, USA i przyszłość świata, Media 
Rodzina, Poznań 2023.
Lem S., Cyberprzestrzeń [w:] T. Pilch (red.), Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. Tom I, 
Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2003.
Lembke A., Niewolnicy dopaminy. Jak odnaleźć równowagę w epoce obfitości. Zysk S-ka, Poznań 
2021.
Lennox  J.,  2084.  Sztuczna  inteligencja  i  przyszłość  ludzkości,  Fundacja  Prodoteo,  Warszawa 
2023.
Leszczyńska E., Polacy w sieci. Analiza przemian użytkowania Internetu, Wyd. UMCS, Lublin 
2019.
Levine J.R., Baroudi C., Sekrety Internetu, Oficyna Wydawnicza READ ME, Warszawa 1996.
Librus, Nauczanie zdalne. Jak wygląda w naszych domach. Raport z badania ankietowego, 2020, 
https://portal.librus.pl/artykuly/nauczanie-zdalne-jak-wyglada-w-naszych-domach-
pobierz-raport (dostęp: 25.05.2020).
Lin  C.-C.,  Huang  A.Y.Q.,  Lu,  O.H.T.,  Artificial  intelligence  in  intelligent  tutoring  systems 
toward sustainable education: a systematic review, „Smart Learning Environments”, 2023, 
10(1), 41.
Lin T., Cyfrowy detoks - Jak odzyskać kontrolę i znaleźć równowagę w cyfrowym świecie, Wydaw-
nictwo Czarna Sowa, Warszawa 2024.
Lindenberg  G.,  Ludzkość  poprawiona.  Jak  najbliższe  lata  zmienią  świat,  w  którym  żyjemy, 
Wydawnictwo Otwarte, Kraków 2018.
Livingstone S., Haddon L., Görzig A., Ólafsson K., Risks and safety on the internet: The per-
spective of European children. Full findings, London School of Economics, London 2011.
Livingstone S., Mascheroni G., Staksrud, E., European research on children’s internet use: Asses-
sing the past and anticipating the future, „New Media & Society”, 2018, 20(3), 1103–1122.
Lombard  D.,  Globalna  wioska  cyfrowa.  Drugie  życie  sieci,  Wydawnictwo  MT  Biznes,  
Warszawa 2009.
Loska K., Dziedzictwo McLuhana – między nowoczesnością a ponowoczesnością, Rabid, Kraków 
2001.
Mafessoli M., Czas plemion. Schyłek indywidualizmu w społeczeństwach ponowoczesnych, tłum. 
M. Bucholc, PWN, Warszawa 2018.
Majchrzak P., Ogińska-Bulik H., Test Problemowego Używania Internetu. Adaptacja i ocena 
psychometryczna Internet Addiction Test K. Young, „Przegląd Psychologiczny”, 2006, 49 
(4), s. 453–468.
Maksymowicz K., Dylematy moralne w zawodzie nauczyciela w kontekście współczesnych prze-
mian, „Roczniki Pedagogiczne”, 2018, tom 10(46), nr 2, s. 147–160.
Małecka M., Małecki B., Analiza rozwoju portali społecznościowych w Internecie, 2008, https://
www.parp.gov.pl/storage/publications/pdf/4b73f7a761bf29569a4114ad53b7b8d9.pdf 
(dostęp: 16.01.2022).160
Bibliografia
Marczyk  M.,  Cyberprzestrzeń  jako  nowy  wymiar  aktywności  człowieka  –  analiza  pojęciowa 
obszaru, „Przegląd Teleinformatyczny”, 2018, nr 1–2, s. 59–60.
Markocki M., Horror a gry cyfrowe, [w:] Potworna Wiedza: Horror w badaniach kulturowych, 
Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2016.
Matusiak R., Gry jako źródło zachowań niepożądanych wśród młodzieży, „Warmińsko-Mazurski 
Kwartalnik Naukowy, Nauki Społeczne” 2016, nr 4, s. 99–110.
Mayfield E., Madaio M., Prabhumoye S., Gerritsen D., McLaughlin B., Dixon-Román E., 
Black, A.W., Equity beyond bias in language technologies for education, „Proceedings of the 
Fourteenth Workshop on Innovative Use of NLP for Building Educational Applica-
tions”, 2019, s. 444–460.
Mądel M., Następstwo prawne treści cyfrowych na wypadek śmierci, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 
2018.
McCorduck P., Machines Who Think: A Biographical History of Artificial Intelligence , CRC Press, 
Natick 2004.
McLuhan H.M., Galaktyka Gutenberga, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2017.
Miao F., Holmes W., Artificial Intelligence and Education: Guidance for Policy-makers, United 
Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization (UNESCO) 2021.
Mierzejewska A., Internet addiction among Poles living in Poland and the UK in the light of 
COVID-19, „Progress in Health Sciences”, 2023, 13(1), s. 76–81.
Ministerstwo Cyfryzacji, Założenia do strategii AI w Polsce – aspekty etyczne i społeczne, GRAI, 
Warszawa 2023.
More  M.,  List  do  Matki  Natury,  tłum.  M.  Sieńko,  http://sienko.net.pl/maxmor  e.html 
(dostęp: 27.01.2015).
Muggleton  D.,  Wewnątrz  subkultury.  Ponowoczesne  znaczenie  stylu,  tłum.  A.  Sadza,  WUJ,  
Kraków 2004.
Musaio M., Pedagogia liminale per un’educazione alla risinanza sensibile, Vita e pensiero, Milano 
2025.
Musk-Neuralink, https://www.bbc.com/news/health-68169082 (dostęp: 05.05.2025).
Nalaskowski A., Oświatowa proteza, „Wiara Patriotyzm i Sztuka”, 2020, 4, 20–23.
Naser Z., The Global Prevalence of Internet Addiction in Adolescents Post-COVID-19 Period: Exa -
mining Iran’s Situation, „Journal of World Sociopolitical Studies”, 2024, 8(2), s. 598–616.
NASK  (Państwowy  Instytut  Badawczy),  Monitoring  problematycznego  używania  internetu 
i mediów społecznościowych przez dzieci i młodzież, Raport, 2022.
Newell A., Simon H. A., The Logic Theory Machine: A Complex Information Processing System , 
„IRE Transactions on Information Theory”, 1956, 2(3), s. 61–67.
Niemiec H., Teoria moralności a etyka w filozofii kardynała Karola Wojtyły , „Studia Ecologiae et 
Bioethicae”, 2010, 8/1, s. 253–260.
Nohl H., Die pädagogische Bewegung in Deutschland und ihre Theorie, Vittoria Klostermann, 
Frankfurt/M 1988.161
Bibliografia
OECD, Digital Education Outlook 2021: Pushing the Frontiers with Artificial Intelligence, Block -
chain and Robots, OECD Publishing, 2021.
Ogińska-Bulik H., Majchrzak P., Uzależnienie od Internetu u młodzieży: Kryteria diagnostyczne 
i metody terapii, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2011.
Ogonowska A., Uzależnienia medialne, Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2018.
Osiński G., Transhumanism. Retiarius contra Secutor, WSKSiM, Toruń 2018.
Ostrowska U., Międzypodmiotowa przestrzeń dialogiczna pomiędzy z perspektywy aksjologicznej, 
[w:] J. Gara, D. Jankowska, E. Zawadzka (red.), Pedagogika dialogu. Pomiędzy w intersu-
biektywnej przestrzeni edukacji, Wyd. Akademii Pedagogiki Specjalnej, Warszawa 2019.
Ostrowska U., Relacje interpersonalne w edukacji, [w:] T. Pilch (red.), Encyklopedia pedagogiczna 
XXI wieku, t. V, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2006.
Pachura  P.,  Trójprzestrzenie.  Modelowanie  teorii  przestrzeni  organizacji,  Wydawnictwo 
Naukowe Scholar, Warszawa 2021.
Pan A., Chan J.S., Zou A., Li N., Basart S., Woodside T., Ng J., Zhang H., Emmons S., 
Hendrycks D., Do the rewards justify the means? Measuring trade-offs between rewards 
and  ethical  behavior  in  the  MACHIAVELLI  benchmark,  International  Conference  on 
Machine Learning, 2023.
Paradysz A., Transformacja cyfrowa szkolnictwa wyższego w kontekście zrównoważonego roz-
woju. Zarys problematyki, Grupa Wydawnicza FNCE, Wydawnictwo Naukowe FNCE, 
Poznań 2025.
Piądłowski K., Portale internetowe, CEBID, Warszawa 2006.
Plebańska  M.,  Szyller  A.,  Sieńczewska  M.,  Edukacja  zdalna  w  czasach  Covid-19.  Raport 
z badania, Wydział Pedagogiczny UW, Warszawa 2020.
Polcyn-Matuszewska S., Konstruktywne konteksty wykorzystania gier komputerowych w edukacji 
– studium przypadku, „Kwartalnik Nauk o Mediach”, 2015.
Popiołek  M.,  Serwisy społecznościowe w przestrzeni internetowej – (social)mediatyzacja życia 
codziennego, „Zeszyty Prasoznawcze”, 2015,Tom 58, nr 1, s. 62–63.
Poprawa  R.,  Neurobiologiczne  podstawy  uzależnień,  Oficyna  Wydawnicza  Impuls,  Kraków 
2019.
Possenti V., Osoba nową zasadą, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, Lublin 2017.
Putnam R., Our kids – The American Dream of Crisis, Simon & Schuster, New York 2015.
Pyżalski J. (red.), Generatywna Sztuczna Inteligencja w szkole – przecieranie szlaków. Bada-
nie ilościowe i jakościowe nauczycieli i nauczycielek klas 4–8 szkół podstawowych, NASK,  
Warszawa 2025.
Pyżalski J., Plichta P., Tomczyk Ł., Polskie badanie EU Kids Online 2026. W stronę nowych 
wyzwań, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2026.
Pyżalski J., Poleszak W., Relacje przede wszystkim – nawet jeśli obecnie jedynie zapośredniczone, 
[w:] J. Pyżalski (red.), Edukacja w czasach pandemii wirusa COVID-19. Z dystansem o tym, 
co robimy obecnie jako nauczyciele, EduAkcja, Warszawa 2020.162
Bibliografia
Raji I.D., Scheuerman M.K., Amironesei R., You Can’t Sit With Us: Exclusionary Pedagogy in 
AI Ethics Education, „Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accounta-
bility, and Transparency”, 2021, s. 515–525.
Rothert  A.,  Demo-net. Wirtualna projekcja rzeczywistości, Wydawnictwo  Naukowe  Scholar, 
Warszawa 2001.
Rumelhart D.E., Hinton G.E., Williams R.J., Learning representations by back-propagating 
errors, „Nature”, 1986, 323(6088), s. 533–536.
Salvage  M.,  Cyfrowy  detoks.  Czyli  jak  odzyskać  równowagę  w  świecie  technologii,  Michelle 
Salvage, Kraków 2023.
Sekcja Edukacji Cyfrowej Komitetu Informatyki PAN, Sztuczna inteligencja w polskiej szkole. 
Biała księga. Wnioski, spostrzeżenia, rekomendacje, Warszawa-Tarnów 2025.
Seligman M., Walker E., Rosenhan D., Psychopatologia, przekł. J. Gilewicz, A. Wojciechowski, 
Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2003.
Selinger E., Vance, A., Teaching privacy and ethical guardrails for the AI imperative in education, 
“Future Edge”, 2020, 3, December, s. 30–53.
Selwyn N., Education and Technology: Key Issues and Debates, Bloomsbury 2016.
Sloterdijk  P.,  Reguły dla ludzkiego zwierzyńca. Odpowiedź na Heideggera list o humanizmie, 
„Przegląd Kulturoznawczy”, 2008, nr 1(4), s. 56.
Smahel D., Macháčková H., Mascheroni G., Dědková L., Staksrud E., Ólafsson K., Living-
stone S., Hasebrink U., EU Kids Online 2020: Survey results from 19 countries, London 
School of Economics, London 2020.
Sowa-Behtane  E.,  Konsekwencje  aktywności  na  portalach  społecznościowych  (na  przykładzie 
Facebooka), „World Journal of Theoretical and Applied Sciences”, 2016, nr 1(4).
Sowell T., A Conflict of Visions. Ideological Origins of Political Struggles, Basic Books, New York 
2007.
Spitzer  M.,  Cyberchoroby:  Jak  cyfrowe  życie  rujnuje  nasze  zdrowie,  przekł.  M.  Guzowska, 
Wydawnictwo Dobra Literatura, Warszawa 2016.
Spitzer M., Cyfrowa demencja. W jaki sposób pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci, Dobra 
Literatura, Warszawa 2013.
Spitzer M., Epidemia smartfonów. Czy jest zagrożeniem dla zdrowia, edukacji i społeczeństwa?, 
Dobra Literatura, Warszawa 2021.
Starnawski  W.,  Pedagogia  osoby  Jana  Pawła  II.  Interpretacja  egzystencjalna,  Wydawnictwo 
UKSW, Warszawa 2020.
Sysło M., Sztuczna inteligencja wkracza do szkół: jak uczyć się o AI i z pomocą AI, [w:] J. Fazlagić 
(red.), Sztuczna inteligencja (AI) jako megatrend kształtujący edukację. Jak przygotowywać 
się na szanse i wyzwania społeczno-gospodarcze związane ze sztuczną inteligencją?, Instytut 
Badań Edukacyjnych, Warszawa 2022.
Szewczyk A., Popularność funkcji serwisów społecznościowych, „Zeszyty Naukowe. Studia Infor-
matica”, 2011, nr 28.163
Bibliografia
Szpunar M., Kultura cyfrowego narcyzmu, Wydawnictwa AGH, Kraków 2016.
Szymański K., Transhumanizm, „Kultura i wartości”, 2015, 13, s. 133–152.
Taboł S., Niebezpieczne gry komputerowe, „Kultura i Edukacja” 2006, nr 1, s. 119.
Tagemark  M.,  Życie  3.0,  Człowiek  w  erze  sztucznej  inteligencji,  Wydawnictwo  Prószyński 
i S-ka, Warszawa 2019.
Taylor G., Deb, D., Teaching AI Ethics in a Flipped Classroom, „Journal of Computing Sciences 
in Colleges”, 2021, 36(5), s. 67–76.
Tomczak I., Stachura P., Kształtowanie tożsamości awatara w grach komputerowych. Studium 
komputerowych adaptacji Waldena Henry’ego Davida Thoreau , „Ergo. Teoria–Literatura–
Kultura” 2018, nr 37, s. 49.
Trejderowski  T.,  Kradzież  tożsamości.  Terroryzm  informatyczny,  Wydawnictwo  Eneteia,  
Warszawa 2013.
Turing A.M., Computing Machinery and Intelligence, „Mind”, 1950, 59(236), s. 433–460.
Ulfik-Jaworska I., Gry komputerowe dobre czy złe?, „Wychowawca”, 2011, nr 7–8.
UNESCO, Guidance for generative AI in education and research, UNESCO Publishing, Paris 
2023.
UNESCO, Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence, UNESCO Publishing, Paris 
2021.
Walat W., Zjawisko przemocy w mediach na przykładzie reklam i gier komputerowych dla dzieci 
i młodzieży, [w:] W. Walc (red.), Przemoc. Konteksty społeczno-kulturowe, t. 2: Kulturowe 
i edukacyjne aspekty zjawiska, Rzeszów 2007.
Wasilewski J., Zarys definicyjny cyberprzestrzeni, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego”, 
2013, 5 (9), s. 225–234.
Waszak P., Kasprzycka-Waszak W., Rola Internetu i Web 2.0 w zdrowiu publicznym – krótki 
przegląd  podstawowych  narzędzi  oraz  ostatnich  polskich  doświadczeń,  „Hygeia  Public 
Health”, 2018, nr 3, s. 214.
Weizenbaum J., ELIZA – A Computer Program For the Study of Natural Language Communi-
cation Between Man and Machine, „Communications of the ACM”, 1966, 9(1), s. 36–45.
Winiarski M., Środowisko wychowawcze, [w:] T. Pilch (red.), Encyklopedia Pedagogiczna XXI w., 
t.VI, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2007.
Wojnar M., Brower K., Neurobiologiczne mechanizmy uzależnienia, [w:] Uzależnienie od narko-
tyków, Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałanie Narkomanii, Łódź 2012.
Wojtkowiak  M.,  Poznać-Zrozumieć-Rozmawiać (Nie)oczywisty e-świat jako źródło inspiracji 
i wyzwań w perspektywie pedagogicznej, Wydawnictwo UJK, Kielce 2021.
Wojtyła  K.  Miłość  i  odpowiedzialność,  Towarzystwo  Naukowe  Katolickiego  Uniwersytetu 
Lubelskiego, Lublin 1986.
Wojtyła K., Człowiek w polu odpowiedzialności, Instytut Jana Pawła II, Rzym–Lublin 1991.
Wojtyła K., Elementarz etyczny, Wydawnictwo Naukowe KUL, Lublin 1982.
Wojtyła K., Osoba i czyn, Polskie Towarzystwo Teologiczne, Kraków 1969.Bibliografia
Woroniecki J., Katolicka etyka wychowawcza, t. 1, Wydawnictwo KUL, Lublin 1986.
Woroniecki J., Katolicka etyka wychowawcza, t. 3, Wydawnictwo KUL, Lublin 2013.
Woronowicz B.T., Uzależnienia behawioralne, ze szczególnym uwzględnieniem uzależnienia od 
komputera i sieci, od pracy oraz zakupów. Diagnozowanie i leczenie, [w:] V. Skrzypulec-Plinta, 
B.T. Woronowicz, B. Wojewódzka, M. Marsollek (red.), Wolni od uzależnień behawioral-
nych, Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, Opole 2012.
Wójcik  M.,  Szymańska,  O.,  Uzależnienie  od  Internetu:  studium  przypadku  i  perspektywa 
badawcza, „Psychiatria Polska”, 2016, 50(5), s. 1017–1028.
Wrońska  M.,  Od  kultury  nadmiaru  poprzez  kulturę  wyrzucania  do  kultury  medialnej,  [w:]  
M. Tanaś, S. Galanciak (red.), Cyberprzestrzeń – Człowiek – Edukacja. Cyfrowa prze-
strzeń kształcenia, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2015.
Wróbel A., Manipulacja a wychowanie, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006.
Wrzesień W. „Dzieci Frankensteina”? Socjalizacyjne modyfikacje procesu edukacji w dobie sztucz -
nej inteligencji, „Horyzonty Wychowania”, 2024, s. 21–30. 
Young K.S., Caught in the Net: How to Recognize the Signs of Internet Addiction – and a Winning 
Strategy for Recovery, John Wiley & Sons, New York 1998.
Young K.S., Internet Addiction: The emergence of a new clinical disorder, „CyberPsychology & 
Behavior”, 1998, 1(3), s. 237–244.
Zdzieborski J., Hipertekst różnorodność rozumienia pojęcia, „Forum Pedagogiczne”, 2012, nr 2 
(2), s. 189–208.
Zimnicka A., Uzależnienie od Internetu – studium neuropsychologiczne, Wydawnictwo UMCS, 
Lublin 2018.
Zuboff S., Wiek kapitalizmu inwigilacji. Walka o przyszłość ludzkości na nowej granicy władzy, 
przeł. Alicja Unterschuetz, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2020.
Żywczok  A.,  Główna  wartość  oraz  związane  z  nią  zasady,  cechy,  postawy  odzwierciedlone 
w  Kodeksie  etycznym  Uniwersytetu  Wiedeńskiego,  „Edukacja  Międzykulturowa”  2024,  
nr 1 (24), s. 105–117.