Arteterapia a zdrowie psychiczne. Część 1. Sztuka jako droga do samorealizacji osób dorosłych

Spis treści:

Wstęp

Rozdział 1. Kontekst pracy z dorosłymi w arteterapii

1.1. Specyfika dorosłości jako etapu życia – potrzeba rozwoju osobowego
1.1.1. Wprowadzenie do specyfiki dorosłości
1.1.2. Wczesna dorosłość. Główne zadania i wyzwania
1.1.3. Relacyjny wymiar dojrzałości. Intymność i funkcjonowanie społeczne
1.1.4. Średnia dorosłość. Zmienność, zadania i mechanizmy adaptacyjne
1.1.5. Psychiczna dojrzałość dorosłych
1.2. Kluczowe potrzeby społeczne i emocjonalne dorosłych
1.2.1. Czym są potrzeby emocjonalne i społeczne człowieka?
1.2.2. Hierarchia potrzeb i jej uwarunkowania
1.2.3. Potrzeby emocjonalne człowieka
1.2.4. Funkcje emocji
1.2.5. Style emocjonalne
1.2.6. Trudności w regulacji emocji
1.2.7. Potrzeby społeczne dorosłych
1.2.8. Podbudowa teoretyczna
1.2.9. Współczesne zagrożenia dla zaspokojenia potrzeb społecznych
1.3. Kryzysy jako przestrzeń do rozwoju. Wybrane wyzwania dorosłości
1.3.1. Trudności jako naturalna część dorosłości
1.3.2. Obszary kryzysów tożsamości i relacji
1.3.3. Kryzys tożsamości i sensu
1.3.4. Wypalenie i zmęczenie
1.3.5. Perfekcjonizm i lęk przed oceną
1.3.6. Samotność w relacji
1.3.7. Presja informacji i świat cyfrowy
1.3.8. Napięcia wokół ciała i obrazu siebie

Rozdział 2. Zasady projektowania i prowadzenia sesji arteterapeutycznych z osobami dorosłymi

2.1. Planowanie procesu arteterapeutycznego
2.1.1. Zdefiniowanie grupy docelowej
2.1.2. Teoretyczne osadzenie koncepcji warsztatów
2.1.3. Rekrutacja uczestników
2.1.4. Realizacja projektu
2.2. Zasady doboru technik i ich komplementarności
2.2.1. Nurty arteterapii
2.2.2.  Koncepcje pracy arteterapeutycznej z uwzględnieniem założeń teoretycznych
2.2.3. Problematyka i cel arteterapii
2.2.4. Funkcje arteterapii w procesie twórczym
2.2.5. Dynamika pracy grupy
2.2.6. Potencjał arteterapeuty
2.2.7. Monitoring postępów
2.3. Dokumentacja i ewaluacja procesu arteterapeutycznego
2.3.1. Znaczenie dokumentacji w arteterapii
2.3.2. Formy dokumentacji procesu arteterapeutycznego
2.3.3. Ewaluacja arteterapeutyczna
2.3.4. Metody i schematy ewaluacji

Rozdział 3. Praktyczne przykłady ćwiczeń arteterapeutycznych

Część I. Ćwiczenia wspierające rozwój osobowy

3.1. Budowanie samoświadomości
3.1.1. Identyfikacja wartości
3.1.2. Refleksja nad sobą
3.2. Wzmacnianie poczucia sprawczości i pewności siebie
3.2.1. Rozpoznawanie wewnętrznych zasobów
3.2.2. Ekspresja własnych potrzeb

Część II. Praca nad relacjami i komunikacją

3.3. Poprawa umiejętności interpersonalnych
3.3.1. Aktywne słuchanie
3.4. Tworzenie więzi w grupie
3.4.1. Sesje wspólnego tworzenia
3.4.2. Prace zespołowe

Część III. Zarządzanie stresem i trudnymi emocjami

3.5. Uwalnianie napięcia poprzez sztukę
3.5.1. Techniki relaksacyjne
3.5.2. Techniki ekspresyjne
3.6. Praca z traumą i trudnymi wspomnieniami
3.6.1. Nazywanie emocji
3.6.2. Integracja emocji

Aneks – zdjęcia z warsztatów
Bibliografia

Allport G.W., Osobowość i religia, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1988.
Amerykańskie  Stowarzyszenie  Arteterapii  (AATA)  https://arttherapy.org/ethics/,  https://
arttherapy.org/about-art-therapy/.
Amir D., Musical and Verbal Interventions in Music Therapy: A Qualitative Study, “Jour-
nal of Music Therapy”, 1999, vol. 36, nr 2.
Amir D., Musical and Verbal Interventions in Music Therapy: A Qualitative Study, “Jour-
nal of Music Therapy”, 1999, vol. 36, nr 2.
Bartel R., Arteterapia a twórczy rozwój osobowości, „Terapia przez Sztukę”, 2012/2013, 
nr 1(4).
Bartel R., Arteterapia i rozwój osobisty. Teoretyczne i praktyczne aspekty terapii przez 
sztukę.  Tom  II:  Zagadnienia  szczegółowe,  Uniwersytet  Artystyczny  w  Poznaniu, 
Poznań 2017.
Bartel R., Arteterapia i rozwój osobisty. Tom III, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 
2016.
Bartel R., Arteterapia jako sposób na wychodzenie z kryzysu i twórczy rozwój, [w:] Oblicza 
kryzysu współczesnego człowieka, Wyższa Szkoła Nauk Humanistycznych i Dzienni-
karstwa, Poznań 2013.
Bartel R., Kreacja wizualna a samopoznanie jako podstawowa wartość w arteterapii, [w:] 
Portret i autoportret. Identyfikacja i tożsamość , red. Borowik G., Kowal A., Wydaw-
nictwo Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej, Kraków 2013.
Bauman Z., Jedyne, czego możemy być dziś pewni, to niepewność, „Forum”, 16.01.2012.
Bebrysz M., Zagórska W., Depresja a integracja osobowa. Ujęcie poeriksonowskie, „Psy-
chologia Rozwojowa” 2017, t. 22, nr 1.
Becelewska A., Repetytorium z rozwoju człowieka, „Kolegium Karkonoskie”, Jelenia Góra 
2006.
Benedetto L., Macidonio S., Ingrassia M., Well-Being and Perfectionism: Assessing the 
Mediational  Role  of  Self-Compassion  in  Emerging  Adults,  „European  Journal  of 
Investigation in Health, Psychology and Education”, 2024, vol. 14, nr 5.
Berman L., Beyond the Smile. The Therapeutic Use of the Photograph, Routledge, Londyn 
1993.
Bernard H.S., MacKenzie , K.R., Podstawy terapii grupowej, GWP, Gdańsk 2001. 
Biedrzycka A., Muzykoterapia jako jedna z metod rozładowania napięć emocjonalnych, 
„Wychowanie na co Dzień”, 2004, nr 7/8.
Birch A., Malim T., Psychologia rozwojowa w zarysie. Od niemowlęctwa do dorosłości, 
Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.
Bona B., Rola sztuki w życiu człowieka, „Kultura i Edukacja”, 2003, nr 3–4.
Bromley D., Psychologia starzenia się, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1969.
Brytyjska Asocjacja Arteterapii (BAAT), https://baat.org/about/code-of-ethics/.
Brzezińska A.I., Społeczna psychologia rozwoju, Wydawnictwo Naukowe Scholar, War-
szawa 2016.
Cesarz H., Muzykoterapeuta dźwiękiem mówiący, czyli kilka refleksji na temat komuni-
kacji za pomocą instrumentu, „Muzykoterapia Polska”, 2003, nr 2.
Chałas K., Metoda projektów, [w:] T. Pilch (red.), Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, 
t. 3, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2004.
Chlewiński  Z.,  Dojrzałość.  Osobowość,  sumienie,  religijność,  Wydawnictwo  W  drodze, 
Poznań 1991.
Chlewiński Z., Osobowość i wartości, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1985.
Chmielnicka-Plaskota A., Metoda projektu w edukacji i arteterapii, APS, Warszawa 2010.
Collier  A.F.,  The  Well-Being  of  Women  Who  Create  With  Textiles:  Implications  for  Art 
Therapy,  “Art  Therapy.  Journal  of  the  American  Art  Therapy  Association”,  2011,  
vol. 28, nr 3.
Cudak S., Socjalizacja jednostki ludzkiej w okresie swojego życia i jej współczesne zagro-
żenia, „Humanitas. Pedagogika i Psychologia”, 2022.
Czabała J.C., Czynniki leczące w psychoterapii, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 
2012.
Czarnocka M., Cele nauki a ludzkie potrzeby, „Zagadnienia Naukoznawstwa” 2011, t. 
47, nr 3.
Czyżewski S., Spektakularność fotografii, „Dyskurs. Pismo naukowo-artystyczne Akade-
mii Sztuk Pięknych we Wrocławiu”, Wrocław 2017, nr 23.
Das M., Tkanina artystyczna we współczesnej praktyce edukacyjnej, „Zeszyty Artystyczne 
– Uniwersytet Artystyczny im. Magdaleny Abakanowicz w Poznaniu”, 2023, nr 44.
Davidson R.J., Begley S., The Emotional Life of Your Brain, Hudson Street Press, New 
York 2012.
Dąbrowski  K.,  Dezintegracja  pozytywna,  Państwowy  Instytut  Wydawniczy,  Warszawa 
2021.
Deci E.L., Ryan R.M., Self-Determination Theory and the Facilitation of Intrinsic Moti-
vation, Social Development, and Well-Being, “American Psychologist” 2000, 55(1).
Ekman P., Nastroje, emocje i cechy, [w:] P. Ekman, R. J. Davidson (red.), Natura emocji. 
Podstawowe zagadnienia, GWP, Gdańsk 1999.
Elliott R., Watson , J.C., Goldman R.N., Greenberg L.S., Psychoterapia skoncentrowana 
na  emocjach,  Instytut  Psychologii  Zdrowia,  Polskie  Towarzystwo  Psychologiczne, 
Warszawa 2009.
Erikson E.H., Tożsamość a cykl życia, Rebis, Warszawa 2004.
Evers I., The Felt Sense: Expressive Arts Therapy and Community Art Making, European 
Graduate School, Leuk 2001, https://evers-in-vezels.nl/wp-content/uploads/2018/11/
the_felt_sense-2001.pdf.
Evers I., The Felt Sense: Expressive Arts Therapy and Community Art Making, European 
Graduate School, Leuk 2001, https://evers-in-vezels.nl/wp-content/uploads/2018/11/
the_felt_sense-2001.pdf.
Florczykiewicz J., Kreatywność a procesy adaptacji społecznej, Wydawnictwo Akademii 
Podlaskiej, Siedlce 2008.
Florczykiewicz J., Rozwój podmiotowy w warsztacie twórczym – badania jakościowe nad 
rezultatami  procesu  warsztatowego,  „Studia  Pedagogiczne.  Problemy  społeczne, 
edukacyjne i artystyczne” 2019, t. 34.
Florczykiewicz J., Sztuka jako przestrzeń działania arteterapeutycznego, „Student Nie-
pełnosprawny”, 2015, nr 15 (8).
Frijda N.H., The Emotions, Cambridge University Press, Cambridge 1986.
Gilroy A., Arteterapia: badania i praktyka, tłum. S. Sobczyński, Wydawnictwo Akademii 
Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, Łódź 2006
Gołek  B.,  Samokształtowanie  człowieka  jako  wartość  poznawcza  pedagogiki  ogólnej, 
„Chowanna” 2016, nr 2.
Greenberg L.S., Elliott R., Emotion-Focused Therapy: Coaching Clients to Work Through 
Their Feelings, “American Psychological Association”, Washington 2002.
Grinstead D., The Psychology of Viktor Frankl, “The Humanistic Psychologist” 2024, vol. 
52, nr 1.
Grzesiuk  J.  (red.),  Psychoterapia.  Szkoły,  zjawiska  i  specjalistyczne  problemy,  PWN, 
Warszawa 2000.
Harwas-Napierała  B.,  Dojrzałość  osobowa  dorosłych  jako  czynnik  chroniący  rodzinę, 
„Czasopismo Psychologiczne” 2015, vol. 21, nr 1.
Havighurst R.J., Developmental Tasks and Education, David McKay Company, New York 
1972.
Hawkley L.C., Cacioppo J.T., Loneliness Matters: A Theoretical and Empirical Review of 
Consequences and Mechanisms, “Annals of Behavioral Medicine”, 2010, vol. 40, nr 2.
Heaton J.A., Podstawy umiejętności terapeutycznych, GWP, Gdańsk 2003.
Hjort M., Lauver S., Emotion and the Art, Oxford University Press, Oxford 1977.
Hjort M., Lauver S., Emotion and the Art, Oxford University Press, Oxford 1977.
Joschko R., Roll , S., Berghöfer S. N. i in., Active Visual Art Therapy and Health Outco-
mes: A Systematic Review and Meta-Analysis, “JAMA Network Open” 2024, vol. 7, 
nr 9, https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2823638.
Józefowski E., Arteterapia w sztuce i edukacji. Praktyka oddziaływań arteterapeutycz-
nych z zastosowaniem kreacji plastycznej, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 
2012.
Józefowski E., Edukacja artystyczna w działaniach warsztatowych, Akademia Humani-
styczno-Ekonomiczna w Łodzi, Łódź 2009.
Józefowski  E.,  Florczykiewicz  J.,  Creative  Workshop  as  an  Opportunity  for  Subjective 
Development in the Sphere of Fine Art, Wrocław 2015.
Józefowski E., Florczykiewicz J., Warsztat twórczy jako obszar poszerzania samowiedzy 
–  metodyczne  aspekty  pedagogiki  inkluzyjnej,  „Student  niepełnosprawny.  Szkice 
i rozprawy”, 2015, t. 15.
Józefowski  E.,  Florczykiewicz  J.,  Warsztat  twórczy  jako  okazja  rozwoju  podmiotowego 
w przestrzeni sztuki, Drukarnia JAKS, Wrocław 2015.
Karolak W., Arteterapia. Przestrzeń i miejsce, Difin, Warszawa 2020.
Karolak W., Arteterapie. Język wizualny w terapiach, twórczości i sztuce, Difin, Warszawa 
2015.
Karolak W., Arteterapie. Język wizualny w twórczości i arteterapii, Difin, Warszawa 2014.
Karolak W., Książka artystyczna w arteterapii, Difin, Warszawa 2016.
Karolak W., Natura w twórczym rozwoju i arteterapii, AHE, Łódź 2018.
Karolak W., Projekt arteterapeutyczny, projekt edukacyjny, projekt artystyczny, [w:] Arte-
terapia. Od rozważań nad teorią do zastosowań praktycznych, Akademia Humani-
styczno-Ekonomiczna w Łodzi, Łódź 2011.
Karolak W., Rysunek w arteterapii, Wydawnictwo WSHE w Łodzi, Łódź 2005.
Karpiński P., Osoba i jej tożsamość. Paul Ricoeur: W poszukiwaniu tożsamości człowieka, 
„Fides et Ratio”, 2013, nr 4(16).
Kastner J., Wallis B., Land and Environmental Art, Phaidon Year, New York 2010.
Kerpelman J. L., Pittman J. F., Saint-Eloi Cadely H., Tuggle F. J., Harrell-Levy M. K., 
Adler-Baeder F. M., Identity and intimacy during adolescence: Connections among 
identity styles, romantic attachment, and identity commitment, “Journal of Adole-
scence” 2012, vol. 35, nr 6.
Kettler J.A., Skuteczny terapeuta, GWP, Gdańsk 2003.
Kirwan E. M., Burns A., O’Súilleabháin P. S., Summerville S., McGeehan M., McMahon 
J., Gowda A., Creaven A. M., Loneliness in Emerging Adulthood: A Scoping Review, 
“Adolescent Research Review” 2025, vol. 10.
Knapik M., Sacher W.A., Sztuka w edukacji i terapii, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kra -
ków 2004.
Knopp A., Matczak K., Znaczenie inteligencji emocjonalnej w funkcjonowaniu człowieka, 
Wydawnictwo Stowarzyszenia Filomatów, Warszawa 2013.
Knowles M.S., Holton E.F., Swanson R.A., Edukacja dorosłych, Wydawnictwo Naukowe 
PWN, Warszawa 2009.
Kocowski T., Szkice z teorii twórczości i motywacji, Kantor Wydawniczy SAWW, Poznań 
1991.
Kaleńska-Rodzaj J., Pomiędzy lękiem a ekscytacją. Emocje w sztukach wykonawczych na 
przykładzie wykonawstwa muzycznego, „Annales Universitatis Paedagogicae Craco-
viensis. Studia Psychologica”, 2016, nr 9.
Kompowska-Marek R., Grubicka J., Przestrzeń cyfrowa w ponowoczesności, Difin, War-
szawa 2024.
Konieczna E., Arteterapia w teorii i praktyce, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2007.
Korbut A., Arteterapia i jej zastosowanie w obszarze edukacji, „Edukacja Elementarna 
w Teorii i Praktyce” 2016, vol. 11, nr 3(41).
Kottler J.A., Skuteczny terapeuta, GWP, Gdańsk 2003.
Koutra K., Mouatsou C., Psoma S., The Influence of Positive and Negative Aspects of Per-
fectionism on Psychological Distress in Emerging Adulthood: Exploring the Media-
ting Role of Self-Compassion, “Behavioral Sciences” 2023, vol. 13, art. 932.
Kowal A., Borowik G., Arteterapia w medycynie i edukacji, [w:] W. Karolak, B. Kaczo-
rowska (red.), Arteterapia. Od rozważań nad teorią do zastosowań praktycznych, 
Wydawnictwo Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej, Łódź 2011.
Kratochvíl S., Podstawy psychoterapii, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2002.
Krupka-Matuszczyk I., Matuszczyk M. (red.), Psychiatria. Podręcznik dla studentów pie-
lęgniarstwa, Śląski Uniwersytet Medyczny, Katowice 2007.
Lazarus R.S., Emotion and Adaptation, Oxford University Press, New York 1991.
Levinson  D.J.,  A  Conception  of  Adult  Development,  “American  Psychologist”  1986,  
vol. 41, nr 1.
Levinson D.J., The Seasons of a Man’s Life, Ballantine Books, New York 1978.
Lew-Starowicz Z., O dojrzewaniu do ról partnerskich i rodzicielskich, Wydawnictwo Cen-
trum, Warszawa 1992.
Limont W., Psychologiczne mechanizmy metafory wizualnej, [w:] Z teorii i praktyki arty-
stycznej, Wydawnictwo Mikołaja Kopernika, Toruń 2004.
Limont W., Twórczość a jakość życia, [w:] Gałdowa A. (red.), Jakość życia w psychologii, 
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2001.
Limont W., Zdolności twórcze dzieci i młodzieży. Teoria, badania, praktyka, GWP, Gdańsk 
2010.
Linnell S., Towards a poethics of therapeutic practice: extending the relationship of ethics 
and aesthetics in narrative therapies through a consideration of the late work of 
Michel Foucault, “The International Journal of Narrative Therapy and Community 
Work”, 2004, nr 4.
Łatkowska J., Ewaluacja krok po kroku, Fundacja Praesterno, Warszawa 2014. 
Łoza B., Chmielnicka-Plaskota A., Zasady doboru technik arteterapii, [w:] Arteterapia: 
od teorii do terapii. Podręcznik przedmiotu, red. Łoza B., Chmielnicka-Plaskota A., 
Rudowski T., Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej, Warszawa 2013.
Malchiodi C.A., Arteterapia, Harmonia Universalis, Gdańsk 2014.
Maruszewski  T.,  Ścigała  E.,  Emocje,  aleksytymia,  poznanie,  Wydawnictwo  Fundacji 
Humaniora, Poznań 1989.
Maslach C., Leiter , M.P., Understanding the burnout experience: recent research and its 
implications for psychiatry, World Psychiatry, 2016, vol. 15, nr 2.
Maslow  A.H.,  A  Theory  of  Human  Motivation,  “Psychological  Review”  1943,  vol.  50, 
https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm.
Maslow A.H., Motivation and Personality, Harper & Row, New York 1954.
Mellibruda J., Ja, ty, my. Psychologiczne możliwości ulepszania kontaktów międzyludz-
kich, Instytut Psychologii Zdrowia, Warszawa 2003.
Miller W. R., Rollnick S., Dialog motywujący. Jak pomóc ludziom w zmianie i rozwoju, 
Adamczyk-Zientara M. (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 
2025.
Mirucka B., Poszukiwanie znaczenia cielesności i ja cielesnego, „Przegląd Psychologiczny” 
2003, t. 46, nr 2.
Miś  L.,  Ery  i  fazy  rozwoju  w  życiu  człowieka  dorosłego,  [w:]  B.  Harwas-Napierała,  J. 
Trempała (red.), Psychologia rozwoju człowieka. Tom 2: Charakterystyka okresów 
życia człowieka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.
Mitchell L. L., Lodi-Smith J., Baranski E. N., Whitbourne S. K., Implications of Identity 
Resolution in Emerging Adulthood for Intimacy, Generativity, and Integrity Across 
the Adult Lifespan, Psychology and Aging 2021, vol. 36, nr 5.
Monkiewicz W., Rzeźnik G., Wojda M., Zarządzanie cyklem projektu, PIDL, Warszawa 
2009.
Montgomery M.J., Psychosocial Intimacy and Identity From Early Adolescence to Emer-
ging Adulthood, “Journal of Youth and Adolescence” 2005, vol. 34, nr 2.
Munoz S., Sliwinski A. G., Erikson’s Stages of Psychosocial Development, StatPearls Publi-
shing, Treasure Island 2022, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK556096/.
Nęcka E., Psychologia twórczości, GWP, Gdańsk 2005.
Niśkiewicz A., Wybrane aspekty dobrostanu psychicznego młodzieży w okresie adolescen-
cji, „Wychowanie na co Dzień”, 2016, nr 9 (278).
Oster G., Gould P., Rysunek w psychoterapii, GWP, Gdańsk 1999. 
Ouellet M., Monthuy-Blanc J., Pauzé R., Rousseau M., Bouchard S., What my body looks 
like and what my body can do: A self-perception explanation of excessive exercise in 
young adults with anorexia and/or bulimia, “Frontiers in Psychology” 2022, vol. 13.
Papaj  A.,  O  kolorach,  kształtach,  dźwiękach  i  innych  tworzywach  arteterapii,  „Prace 
Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Seria: Pedagogika”, 2010, 
nr XIX.
Pascual-Leone  J.,  Growing  into  Human  Maturity:  Toward  a  Metasubjective  Theory  of 
Adulthood  Stages,  [w:]  Baltes  P.B.,  Brim  O.G.  (red.),  Life-Span  Development  and 
Behavior, t. 5, Academic Press, New York 1983.
Pędzich Z. (red.), Psychoterapia tańcem i ruchem – teoria i praktyka, Gdańskie Wydaw-
nictwo Psychologiczne, Gdańsk 2013.
Piasecka M., Kusztal J., Piątek K., Ewaluacja w profilaktyce i terapii zaburzeń behawio -
ralnych, Impuls, Kraków 2022.
Pietrasiński A., Rozwój człowieka dorosłego jako problem psychologiczny, [w:] Trempała 
J. (red.), Psychologia rozwoju człowieka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 
1996.
Pilch  T.,  Bauman  T.,  Zasady  badań  pedagogicznych.  Strategie  ilościowe  i  jakościowe, 
Wydawnictwo Żak, Warszawa 2002.
Pilecka B., Uzależnienie od Internetu, [w:] Lubaszewski W. (red.), Komputer – człowiek 
– prawo. Księga pamiątkowa Wydziału Zarządzania i Komunikacji Społecznej Uni-
wersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007.
Poprzęcka M., Inne obraz. Oko, widzenie, sztuka. Od Albertiego do Duchampa, Wydaw-
nictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2008.
Reykowski J., Motywacja, emocje, osobowość, PWN, Warszawa 1985.
Rogers C.R., O stawaniu się osobą, Rebis, Poznań 2023.
Rosalska M., Kompetencje społeczne dorosłych w kontekście pedagogiki przeżyć, „Dys-
kursy Młodych Andragogów” 2015, nr 16.
Rutledge  P.,  Rethinking  Maslow’s  Hierarchy:  Implications  for  a  Socially-Connected 
World,  Psychology  Today,  https://www.psychologytoday.com/us/blog/positively-
-media/201203/rethinking-maslows-hierarchy-implications-socially-connected-
world.
Rutledge P., Social Networks: What Maslow Misses, Psychology Today, https://www.psy-
chologytoday.com/us/blog/positively-media/201111/social-networks-what-maslow-
-misses-0.
Ryff C.D., Happiness is everything, or is it? Explorations on the meaning of psychological 
well-being, “Journal of Personality and Social Psychology”, 1989, vol. 57, nr 6.
Ryff  C.D.,  Psychological  well-being  revisited:  Advances  in  the  science  and  practice  of 
eudaimonia, “Psychotherapy and Psychosomatics”, 2014, vol. 83, nr 1.
Salovey P., Mayer J. D., Caruso D., The Positive Psychology of Emotional Intelligence, [w:] 
Snyder C. R., Lopez S. J. (red.), Handbook of Positive Psychology, Oxford University 
Press, New York 2002.
Schwartz S. J., Luyckx K., Waterman A. S., Identity Formation, [w:] Shanahan M. J., 
Mortimer J. T., Johnson M. K. (red.), Handbook of the Life Course, Springer, Nowy 
Jork 2016.
Sheldon K., Lyubomirsky S., Trwały wzrost poziomu szczęścia: perspektywy, praktyki 
i zalecenia, [w:] Psychologia pozytywna w praktyce, (red.) Linley P.A., Joseph S., 
Wydawnictwo PWN, Warszawa 2007.
Sikorski W., Arteterapia w ujęciu systemowym, Difin, Warszawa 2023.
Sikorski W., Psychoterapia i doradztwo filozoficzne , Wydawnictwo UMCS, Lublin 2012.
Sikorski  W.,  Werbalne  i  niewerbalne  oddziaływania  w  psychoterapii,  Difin,  Warszawa 
2009.
Sładek  A.,  Rola  refleksyjności  w  kontekście  procesu  autokreacji  ludzi  dorosłych ,  [w:] 
Paszenda  I.  (red.), Refleksyjność w codzienności edukacyjnej,  Instytut  Pedagogiki 
Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2017.
Sperling A., Psychologia, Wydawnictwo ZYSK I S-KA, Poznań 1995.
Spielman R. M., Jenkins W. J., Lovett M. D., Czarnota-Bojarska J., Psychologia, Open-
Stax, Warszawa 2020.
Sztuka  K.,  Twórcza  ekspresja  w  dialogu  terapeutycznym.  Psychologia  dla  artystów  II, 
Wydawnictwo WSP w Częstochowie, Częstochowa 2003.
Szulc W., Arteterapia. Narodziny idei, ewolucja teorii, rozwój praktyki, Difin, Warszawa 
2011.
Szulc W., Sztuka i terapia, Centrum Metodyczne Doskonalenia Nauczycieli Średniego 
Szkolnictwa Medycznego, Warszawa 1993.
Tyszkiewicz M., Walkiewicz M., Tartas M., Bankiewicz-Nakielska J., Kompetencje emocjo-
nalne i społeczne wśród studentów kierunków medycznych, „Medycyna Rodzinna” 
2017, t. 20, nr 1.
Weiser J., PhotoTherapy techniques in counselling and therapy: Using ordinary snap-
shots and photo interactions to help clients heal their lives, “The Canadian Art The-
rapy Association Journal”, 2004, vol. 17, nr 2.
Wiszniewski  M.,  Terapie  ekspresyjne  w  edukacji,  profilaktyce  i  rozwoju  osobistym  – 
podstawy teoretyczne i przykłady zastosowania, [w:] Karolak W., Kaczorowska B. 
(red.), Arteterapia – od rozwoju do terapii, Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna 
w Łodzi, Łódź 2011.
Wojtowicz  E.,  Cele  życiowe  ojców  i  ich  dzieci:  perspektywa  teorii  autodeterminacji, 
„Forum Oświatowe” 2012, t. 24, nr 1(45).
Wojtowicz E., Motywowanie do szczęścia poprzez wspieranie autonomii dziecka – per-
spektywa  teorii  autodeterminacji,  „Kwartalnik  Naukowy  Fides  et  Ratio”  2014,  
nr 3(19).
Yalom I., Leszcz L., Psychoterapia grupowa. Teoria i praktyka, Wydawnictwo Uniwersy-
tetu Jagiellońskiego, Kraków 2006.
Zimbardo P., Emocje, stres i psychologia zdrowia, [w:] Psychologia i życie, PWN, War-
szawa 2002.